સાયન્સ ફિકશન અને ગુજરાતી સાહિત્ય એક મુસદ્દો

 IMG_20180117_073136
સાયન્સ ફિક્શન એટલે શું?  સાયન્સ ફિક્શન એ સાહિત્યની જ એક વિધા છે કે નહીં? સાયન્સ ફિક્શન અને સાયન્સ ફેન્ટસી આ બન્ને પણ અલગ સંકલ્પના ધરાવે છે. આપણે સૌ પ્રથમ ત્રણ શબ્દની વિભાવના સમજવી પડશેઃ સાયન્સ, ફિક્શન અને ફેન્ટસી.
સાયન્સ ફિક્શન લખતા લખતા જો આ બાબતની દરકાર ન રહી તો બાળવાર્તા કે જાદુઈ પરીલોકની વાર્તામાં સરી પડવાની પૂરી સંભાવના છે. પહેલી વાત તો એ  કે વિજ્ઞાનમાં કે જીવનમાં ક્યાંય ચમત્કારને સ્થાન નથી. મારા પ્રિય લેખક પોલો કોએલો જીવન વિશે કહે છે એ સાયન્સ વિશે પણ એટલું જ લાગુ પડે કે જીવનમાં ક્યાંય ચમત્કાર નથી જે છે તે આપણને ખબર નથી એટલે ચમત્કાર લાગે છે. બસ આ જ બાબત છે સાયન્સ ફિક્શન વિશે ત્યાં ક્યાંય ચમત્કાર નથી.
આપણે તો હજુ સાયન્સ ફિક્શન વિશે શરૂઆત કરીએ છીએ ત્યારે વિદેશી – અંગ્રેજી સાહિત્યમાં તો સાયન્સફિક્શનનો અનુઆધુનિક કાળ આવી ચૂક્યો છે.
કેન લીયુ નામના સીફી રાઈટર કહે છે કે આજે આપણે વેબ પેઈજમાં લખીએ છીએ, ટ્વિટ કરીએ છીએ, સેલ્ફી લઈએ છીએ… આ બધું સાયન્સ ફિક્શનમાં આગાહી કરેલું ન હતું તો તેના પરથી મને(કેન લીયુને) ખ્યાલ આવે  કે આપણા માટે બધું અપ્રિડિક્ટેબલ છે, ત્યારે સાયન્સ ફિક્શનનું સાધન છે અનવેરિફાય થીયરી દ્વારા વાર્તાને સશક્ત કથારીતી અને રૂપરચના દ્વારા પ્રસ્તુત કરવી, આ જ રસ્તો છે સાયન્સ ફિક્શન લખવાનો.
મને આ વિભાવનામાં શ્રદ્ધા છે. આ સંકલ્પના જ સાયન્સ ફિક્શન રાઈટર્સ માટે ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્ય સંદર્ભે યોગ્ય લાગશે.
આપણી મૂળ મુશ્કેલી ક્યાં છે, ખબર છે? આપણા ગુજરાતી સાહિત્યમાં કોઈ વાદ આવ્યો અને એ એક વ્યક્તિ લાવ્યો અને એ જતા રહેતા એ વાદ પણ ચાલ્યો ગયો. ગુજરાતી કથાસાહિત્ય સંદર્ભે ઘટના તિરોધાન એક માત્ર લાંબો ચાલેલો વાદ છે. જો કે ગુજરાતી કથા સાહિત્યમાં વાર્તાની વિભાવના ખૂબ સ્પષ્ટ થઈ અને વિકસી છે. આજે આપણે આપણી પ્રથમ ટૂંકી વાર્તાના સો વર્ષ ઉજવી રહ્યા છે. ત્યારે હવે કથાસાહિત્યનો નવો પ્રવાહ સાયન્સ ફિક્શન પણ વિકસે એવું આપણે ઈચ્છીએ તો આપણે ત્યાં સાયન્સફિક્શન બાબતે પાયાનું કામ કરવાનું બાકી છે. તેની વિભાવનાઓ અને તેની પરીકલ્પનાઓ. વિજ્ઞાનના કલ્પનો સ્પષ્ટ કરવા પડશે.
શા માટે? આપણે કોઈ ટેકનોલોજીકલ વાત લઈ આવ્યા તો તેને સમજનારો વર્ગ ક્યાં? તો વાર્તાની શરત ત્યાં કામ લાગે કે કલ્પન દ્વારા ભાવવિરેચન કરાવવું. મંગળગ્રહની વિજ્ઞાન પરક વાત કરતા કરતા આપણે આપણા લોકોમાં ચાલતી તેની કલ્પનાને લેતા જઈશું તો વાચકને વધુ સ્પષ્ટ થશે.
સાયન્સ ફિક્શન બાબતે આપણી પાસે ગુજરાતીમાં એનો સાચો શબ્દ પણ નથી. જો આપણે સાયન્સ ફિક્શનને વિજ્ઞાન કથા કહેશું તો તો આપણે સાયન્સ ફિક્શન શબ્દના સંદર્ભને મારી નાખવા બરાબર થઈ જશે. તો તમે કોઈ લિયો નાર્ડોન્ડ વિન્ચી જેવા ચિત્રો દોરનારા અને બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ ટાઈમ જેવું પુસ્તક લખનારાને તમે કઈ કેટેગરીમાં મૂકશો? એટલે પહેલી વાત કે સાયન્સ ફિક્શન શબ્દ માત્ર સાહિત્ય સંદર્ભે નથી એ શબ્દ એવા હરેક બાબત અને વિધાઓ માટે છે કે જ્યાં વિજ્ઞાનની પાયાકીય સિદ્ધાંત સાથેની કલ્પના સાધી શકાતી હોય.  વિન્ચીના સબમરીનના ચિત્રો એ સાયન્સ ફિક્શન જ છે. તો વળી સ્ટિફન હોકિંગ્સનું બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ ટાઈમ એ પુસ્તક સાયન્સ ફિક્શનલ નિબંધ છે.
વિજ્ઞાન એટલે તર્કસંગત રીતે જેને પ્રયોગ કરીને સાબીત કરી શકાય એવી  બાબત.
ફિક્શન એટલે કલ્પન દ્વારા પ્રસ્તુત કરવી એટલે ફિક્શન. ફિક્શન શબ્દ મૂળ લેટીન ભાષાના fictuds ફિક્ટ્સ શબ્દ પરથી આવ્યો છે. જેનો અર્થ થાય છે. નવું કલેવર દેવું.
ફેન્ટસી (fantasy) શબ્દનું મૂળ લેટીન ભાષામાં phantasia ફેન્ટાસીઆ જેનો અર્થ થાય છે કપોળ કલ્પન.
આમ વિજ્ઞાન કથા સંદર્ભે વાત કરીએ તો હિન્દીમાં સાયન્સ ફેન્ટસીને વિજ્ઞાન ગલ્પ કથા કહી છે. આપણે તેનો શબ્દ રચવો હોય તો વિજ્ઞાન કલ્પન કથા એવું કરી શકીએ. પણ એ તો વિદ્વાનોનો વિષય છે.
હવે પ્રશ્ન થાય કે સાયન્સ ફિક્શન અને સાયન્સ ફેન્ટસી વચ્ચે તફાવત શું?
સાયન્સ ફિક્શનમાં વિજ્ઞાનની જે શોધ પ્રસ્તુત હોય તેનો વિસ્તાર હોય છે, જ્યારે સાયન્સ ફેન્ટસીમાં જે-તે શોધ પણ એક કલ્પના જ હોઈ શકે છે આ તેનું સ્પષ્ટ અંતર છે. તેનું ઉદાહરણ આપું તો એવું થાય કે એચ.જી વેલ્સે લખેલી ‘ફૂડ ઓફ ધ ગોડ’ કથામાં જે શાકભાજી કે ફળોની સાઈઝ મોટી થતી હતી તે સાયન્સ ફિક્શન છે કારણ કે એ વિજ્ઞાનના પ્રયોગથી સાબિત થયું હતું પરંતુ તેમાં એક માનવ બાળની સાઈઝ અચનાક જ મોટી થવા લાગે છે એ સાયન્સ ફેન્ટસી છે.
આપણે ત્યાં ગુજરાતમાં લખાયેલી વાર્તાઓ કે નવલકથાઓમાં મોટાભાગે કાં તો કોઈ અનુવાદ છે અથવા ભાવાનુંવાદ અથવા તો ઉઠાંતરી છે. હા. જો કોઈ સારું કામ થયું છે તો તેમાં કથાસાહિત્યના સૌંદર્યદર્શી બાબતોને નેવે મૂકીને કામ થયું છે. તમે જે વિધામાં કામ કરો છો એ તો થવું જ જોઈએને… !!હિમાનશી શેલતે સરસ વાત કરી કે મારે સમાજદર્શી વાર્તા લખવી હતી પણ મારે વાર્તા લખવી હતી એટલે પહેલા તો મેં વાર્તાના કલાઘાટ પર ફોકસ કર્યું અને પછી મારે સમાજના જે પ્રશ્નો લાવવા હતા તે લાવી. હવે યાદ કરો કીમ લીયુની વ્યાખ્યા. કથાવસ્તુનું સૌંદર્ય તેની રૂપરચના અને કથનરીતિ તો જળવવી જ જોઈએ.
આપણે ત્યાં વિજ્ઞાન કથા સાહિત્ય સંદર્ભે મૌલિક વિચારોનો અભાવ છે. મને એવું લાગે છે કે આપણો પ્રેરણાસ્રોત  અંગ્રેજી ફિલ્મો છે. ફિલ્મ અને વાર્તા લેખન બન્ને અલગ બાબત છે. અહીં વાર્તા લેખનમાં ટૂંકી વાર્તાથી લઈને  નવલકથા સહિતની વાત છે. ફિલ્મથી જ જો આપણે સાયન્સ ફિક્શનને સરખાવવાના હોય તો પછી આ ગુજરાતી કથાસાહિત્યમાં સાયન્સ ફિક્શનની ચર્ચા જ નકામી થઈ પડે. કારણ કે ફિલ્મમાં ઘણું દૃશ્ય દ્વારા સમજાવી શકાય છે. વિજ્ઞાન લેખકની ખરી કળા જ ત્યાં વરતાય કે એ જ્યારે તે વિજ્ઞાનની સંકલ્પના આઘુનિકતા કે તકનિકી જ્ઞાનને પોતાના શબ્દો દ્વારા કલાકીય ઢંગમાં પ્રસ્તુત કરે.
હાલના પ્રખ્યાત સાયન્સ ફિક્શન લેખક કિમ સ્ટેનલી રોબીનસનની વાત ટાંકવાનું મન થાય કે સાયન્સ ફિક્શન વર્ક સૌંદર્યદર્શી રીતે કરવાની જરૂર છે. તે આગાહિઓ માટે નથી. તેના જેવું ભવિષ્યમાં બને તો તે એક અકસ્માત્ હોઈ શકે પણ ઈનોવેશન માટે સાયન્સ ફિક્શન રાઈટિંગ નથી.
મને ગમી આ વાત તમે પહેલા લેખક છો વિજ્ઞાન કે ટેક્નોલોજી તો તમારી વાતને પ્રસ્તુત કરવાનું સાધન માત્ર છે. મને અહીં મારી જ વાર્તાનું ઉદાહરણ આપવું ગમશે કે મેં ‘લવલી લાઈવ’ વાર્તા લખી. ત્યારે મારા મગજમાં સાહિત્યના જે નવ રસ છે તેમાનો જુગુપ્સા રસ જ હતો. તેના પર બહુ ઓછું કામ થયું અને આપણે ત્યાં તો સાવ જ નહીવત્ તો તે લખાતું ગયું અને વિજ્ઞાન કે ટેક્નોલોજી એક એલિમેન્ટ તરીકે આવતી રહી. આ રીતે તેની એ વાર્તાની રૂપરચના બંધાઈ. અને એટલે જ એ વાર્તા બની. મારી દૃષ્ટિએ વિજ્ઞાનના સાધનો કે ટેક્નોલોજીનો વિકાસ એ વાર્તામાં મેટાફોર તરીકે આવી શકે છે.
સાયન્સ ફિક્શન રાઈટર્સે કરવાનું હોય છે શું?
વિજ્ઞાનકથાના લેખકને કલ્પના કરવાની મુક્તિ છે પરંતુ તેનો પાયો વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંત પર રચાયેલો હોવો જોઈએ. માનવીય સંવેદના અને સામાજિક દાયિત્વ પણ નિભાવવાનું છે અને સાથે સાથે વાર્તાકલાને પણ સિદ્ધ કરવાની છે.
સાયન્સ ફિક્શન લેખકની હાલત દોરડા પર ચાલતા મદારીના છોકરા જેવી છે. સામાજિક સંદર્ભ અને માનવીય સંવેદનાના વાંસની ટેકણે વાર્તાકલાની દોરી પર વિજ્ઞાનકથા સર્જકે ચાલવાનું હોય છે અને સાથે સાથે વિજ્ઞાનના સૈદ્ધાંતિક સમજનો વાંસ હાથમાં પકડીને ચાલવાનું છે અને એમાં જે બેલેન્સ કરી શકે તે આર્થર સી ક્લાર્ક બની શકે. તે કિમ લીયુ બની શકે, તે એચ.જી. વેલ્સ કે જુલે વર્નની જેમ એટલા વર્ષે પણ  વંચાઈ શકે અને આ વાતને સમજવા માટે હું કિમ સ્ટેનલી રોબીનસનની આ વર્ષે જ બહાર પડેલી ન્યૂયોર્ક – 2140 નવલકથા વાંચવા માટે કહીશ.
આના પરથી કહી શકાય કે વિદેશી સાહિત્યમાં તો સાયન્સ ફિક્શનની વાર્તાકલાના મુદ્દે અને સાયન્સ ફિક્શનના મુદ્દે 9G ચાલે છે અને આપણે હજુ 4Gમાં પડ્યા છીએ.
જગત અને ભારત સાયન્સ ફિક્શન રાઈટિંગના સંદર્ભે. 
ઈ.સ. 1818 જગતે મેરી શેલીની ફ્રેન્કેસ્ટાઈનથી શરુ કરેલી સાયન્સ ફિક્શન વાર્તાઓની યાત્રા આજે 2017માં પ્રકાશિત થયેલી અન્નાલી નેવીત્ઝની ઓટોનોમસ નવલકથા સુધી વિસ્તરી છે.
ભારતમાં હિન્દીમાં ઈ.સ.1900માં ચંદ્રલોક કી યાત્રા વાર્તા લઈને કેશવ પ્રસાદસિંહ આવે છે પણ હિન્દીના સાયન્સ ફિક્સન આલોચક ચોખ્ખું કહે છે કે હિન્દીમાં હજુ સુધી મૌલિક વિચારની સાયન્સ ફિક્શન આવી નથી. પણ ત્યાં ખેડાણ ચોક્કસ થયું છે.
એવી જ રીતે બંગાળમાં વૃક્ષમાં જીવ છે એવું કહેનારા જગ્દિશચંદ્ર બોઝે તોફાન પર વિજય (1897) નામની સાયન્સ ફિક્શન લખી જે ખરેખર તેના મૌલિક વિચારથી હતી કારણ કે એ પોતે વિજ્ઞાની હતા. આ આપણા ભારતની પ્રથમ સાયન્સ ફિક્શન કહી શકાય. મરાઠી ભાષામાં બાલકૃષ્ણ રાનડેથી શરુ થયેલું સાયન્સ ફિક્શન લખાણ પછીથી સારું એવું ખેડાણ થયું છે. કન્નડ માં પણ થયું છે હું ઝડપથી ગુજરાતી ભાષા તરફ આવું….
ગુજરાતીમાં સાયન્સ ફિક્શન …
ગુજરાતીમાં સાયન્સ ફિક્શન બાબતે થયેલા કામ જોવા મેં ‘ગુજરાતી પ્રતિનિધિ વિજ્ઞાનકથાઓ’ પુસ્તક સંદર્ભ તરીકે લીધું ત્યારે તેમાં 1924માં લખાયેલી આકાશવાણી નામની વાર્તાને પ્રથમ સાયન્સફિક્શન તરીકે રજૂ કરી છે. પણ તેમાં સમાવીષ્ટ મોટાભાગની વાર્તા બાળકો માટે કે કિશોરો માટે લખાયેલી લાગે. તેમાં  છેક 1998માં પ્રકાશિત પરેશ નાયકની આદિરોબો કંઈક સાયન્સ ફિક્શન અને વાર્તાકલા બન્ને ત્રાજવે સમાન્તર સ્થિતિ લાવે તેવી વાર્તા થઈ. પછી કે. આર. ચૌધરીની વાણીયોઃ માઈક્રો રોબો નામની વાર્તા પણ ધ્યાનાર્હ છે. આમ આંગળીના વેઢા પણ વધી પડે એવી અને એટલી સમાન્તર સાયન્સ ફિક્શન વાર્તાઓ રચાયેલી હું જોઈ રહ્યો છું.
ગુજરાતી  સાયન્સ ફિક્શન લેખકોએ શું કરવાનું છે?
ગુજરાતી સાયન્સ ફિક્શન રાઈટર્સે પ્રથમ તો પોતાના ભાષાના સંદર્ભો સાહિત્યિક દૃષ્ટિકોણથી તપાસવા પડશે. હવે બધા લેખકો બની જાય છે પણ ભાષા ક્યાં? આજની ભાષા ચ-ભ આવવી જોઈએ ચાલો માન્યું પણ ગુજરાતી આપણી માતૃભાષાના કેટલા રૂપો છે એ તો એકવાર જૂઓ. રૂપક કે ઉપમાનો વિનિયોગ ક્યારે ને ક્યાં થઈ શકે. તમારે નવું કંઈક કરવું છે તો નવા રૂપકો અને નવી ઉપમાઓ આપવી પડશે. નવું લાવવા જૂનું જાણવું તો પડશે ને…
આપણા લેખકો પાસે વિજ્ઞાનની પાશ્ચાદ્દભૂ નથી. એ લાવવી પડશે.  આપણી પાસે બહુ ઓછા વિકલ્પો છે. આપણી પાસે પરંપરા નથી. એટલે આપણે ઝવેરચંદ મેઘાણીએ જેમ ચારણી સાહિત્યની કેડી કંડારી તેમ આપણે સાયન્સ ફિક્શનની કેડી કંડારવી જ પડશે.
આપણે સીધો જ 9G માં ઠેકડો મારવો પડશે.
આપણે ત્યાં જે છૂટકપૂટક સાયન્સ ફિક્શન લખાય છે તે પલ્પ સાહિત્ય જેવી લાગે છે. નોંધનીય વિજ્ઞાનકથા ત્યારે જ બનશે જ્યારે તે વાર્તાકલાની દૃષ્ટિએ પણ ઉચ્ચતમ માનાંક સિદ્ધ કરે.
આપણા છાપા અને મેગેઝીન્સ પણ આમાં ભાગ આપવો પડશે. એક મેગેઝિન બતાવો જે નેચર કે નેશનલ જિયોગ્રાફી જેવું કામ ગુજરાતમાં કરતું હોય. એક છાપું બતાવો જે ટાઈમ્સ કે ધ હિન્દુ જેવું કામ ગુજરાતમાં કરતું હોય.
છાપાઓએ અને મેગેઝિન્સે ફરી મૂડીવાદી વિચારધારા ને અગ્રિમતા આપવાનું શરૂ કર્યું છે. આપણા સમાજને છાપા અને સામયિકોએ પોતાના ગ્રાહક તરીકે જ જોયો છે. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે  સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાં શેરબજારના પાના વધતા ગયા અને વિજ્ઞાન કે સાહિત્ય ઓછું થતું ગયું. જે વિજ્ઞાન કે સાહિત્ય લેવામાં આવે છે તેને પણ પોતાના ઢાંચામાં ઢાળીને ‘બજારુ’ બનાવી દે છે. આ બધાનું પરિણામ એ આવ્યું કે આજે કલાકે કલાકે મોબાઈલ, કોમ્પ્યુટર, કાર બાઈક્સ વગેરેમાં નવા મોડેલ મળે છે. સંશોધન થાય છે જ્યારે આપણા ગામડામાં ચાલતી છકડો રીક્ષા બાબતે કોઈ સંશોધનો સાપેક્ષની દૃષ્ટિએ ન થયા કારણ કે તેમાં મૂડીવાદીઓને કોઈ ફાયદો નથી. એ મજૂરી થતી જ રહે છે. આ બધી બાબતને ધ્યાને રાખીને કામ થવું જોઈએ.
હવે વિદેશી સાહિત્યમાં સામાન્ય માણસોની વિચારધાને પ્રાધાન્ય અપાયું છે. તેની નવલકથાઓમાં ખેતીની વાતો આવે છે. સંહાર પછી સર્જન આવે છે. એ લોકો પણ હવે ડીસ્ટ્રોયર સાહિત્યમાંથી ક્રિએટિવ આઈડિયાઝ તરફ જઈ રહ્યા છે. આપણે પણ એ કરવું પડશે.
આપણી પાસે આઈડિયાઝ છે. પણ પ્રકાશકો, તંત્રીઓ, સંપાદકોએ એ સ્પેશ આપવી પડશે અને લોકો સુધી નવી વાતો પહોંચાડવી પડશે. આમાં તંત્રી, સંપાદકો અને પ્રકાશકોની પણ પરીક્ષા થઈ જવાની છે સાયન્સ ફિક્શન કોને કહેવાય  એ બાબાતે.
સોફિયા નહોતી આવી એ પહેલા મેં લવલી લાઈવ અને બ્રેવ એન્ડ મીલ્ડ લખેલી. કરુણતા તો જૂઓ કે આજે લેખકે પોતે જ તેની વાર્તાના લખાણ વીશે વાત કરવી પડે છે કારણ કે આપણા વિદ્વાનો માટે પણ સાયન્સ ફિક્શન અસ્પૃશ્ય થયેલો વિષય છે. આપણા વિવેચકો તો લેન્ડલાઈનના જમાનાના છે. યુવા વર્ગમાંથી આધુનિક ટેક્નોલોજીના માસ્ટર્સ અને સાહિત્યને ઘોળીને પી જનારા વિવેચકો પણ તૈયાર કરવાના છે નહીં તો તું મારી પીઠ ખંજવાળ હું તારી પીઠ ખંજવાળું એવું ચાલ્યા જ કરવાનું છે.
સાયન્સ ફિક્શન રાઈટિંગ સંદર્ભે મોટા મેગેઝીનોમાં સ્થાન મળવું જોઈએ. અંગ્રેજીમાં રચાતા સી.ફી. સાહિત્યની ચર્ચા થવી જોઈએ. વર્ષમાં બે કે ચાર વાર સી.ફી. સંદર્ભે બેઠકો બોલાવીને ત્યાં પોતાનું સર્જન પ્રસ્તુત કરવાનું સ્ટેજ પૂરું પાડવું જોઈએ. આમ કરશો તો ગુજરાતીમાં સાયન્સ ફિક્શન રચાશે નહીં તો આજની પેઢી જે અમારી પછીની પેઢી છે એ અંગ્રેજી માધ્યમ વાળી છે એ સીધું જ કંઈ નવું સર્જશે એ અંગ્રેજીમાં લખશે. તેને ગુજરાતીમાં પણ રીવર્ડ આપવું પડશે.
આભાર…
અને આખરે…. બશીર બદ્રને યાદ કરીશ કે –
ચરાગોં કો આંખો મેં મહફૂઝ રખના,બડી દેર તક રાત હી રાત હોગી,મૂસાફીર હૈ હમ ભી મૂસાફીર હો તુમ ભી,કભી ઈસી મોડ પે ફીર મૂલાકાત હોગી.
Advertisements
Posted in આંખના ઈશારે.... | 2 Comments

આજ આનંદ… પોતાના સર્જનનો

khadhu pidhu ane party kari gujarati book

આજ આનંદ…

હોવો જોઈએ. પોતાના સર્જનનો. મારો બાળ-કિશોર સંગ્રહ પ્રકાશિત થયો. જેનું મેં નામ રાખ્યું – ખાધું, પીધું ને પાર્ટી કરી… – હવે રજવાડા ગયાં, રાજા ગયા તો રાજ ક્યાં જઈને કરવું. હવે તો બહુ ખુશ થાઓ તો પાર્ટી કરી લો. અને પાર્ટી થાય એનો આનંદ પણ અનેરો વળી. રજવાડા જેવી ફિલિંગ જ આવે…હાહાહાહહા

લો એ ભેગા ભેગ બાળ-કિશોર વાર્તાના સંગ્રહ સુધીની સફર પણ કહી દઉં. મને યાદ છે. બરાબર યાદ છે કે ધો. 7માં હતો ત્યારે મેં એક વાર્તા લખેલી. એ હજુ મારી પાસે છે. કારણ કે ત્યારે કોઈએ જોઈ નહીં. જોઈ એને ગમી નહીં અને ગમી એને કંઈ કહ્યું નહીં. બધું લખાતું ગયું. બાળ વાર્તા તો સાઈડમાં જતી રહીને નવલિકાએ મારા ભાવવિશ્વ પર પકડ જમાવી.

નવલિકાઓની વાતો મારો આવનારો ટૂંકીવાર્તાઓનો સંગ્રહ આવી રહ્યો છે ત્યારે કહીશ. અત્યારે બાળ વાર્તાઓની વાત…

દિવ્યભાસ્કર.કોમમાં જોઈન્ટ થયો ત્યારે લખવાના અભરખા થયાં, બાળવાર્તા આવી, મગજમાં. ‘ચમત્કારી ઘડિયાળ’ અને ત્યાં વિષ્ણુકાકા તેને બતાવી. કહે સારી છે પણ પાત્રોના નામ થોડાં શહેરી કર. થોડું સુધાર્યું-સમાર્યું. અને પછી તેને બાળભાસ્કર માટે આપી. છાપી. મને એ રસ્તો ગમ્યો. જો કે પછી ભાસ્કરે એક પણ વાર્તા ન છાપી પણ મેં એ સમયમાં પાંચેક વાર્તા લખી. આ ગાળો હતો સેલિબ્રિટીસ્ સાથે સંવાદનો હું પ્રકાશકોના આંટાફેરા મારતો તેમાં ગુર્જરવાળા રોહિતભાઈને એ સ્ટોરીસ બતાવી. ગમી. કહે દસ-બાર વાર્તા કરો તો આપણે છાપીએ. એવામાં હું ઉના આવી ગયો.
વડવિયાળા શિક્ષક બની ગયો. શિક્ષક બન્યો એટલે બાળકો વચ્ચે રહેવાનું થયું. બાળકોના મનોવિશ્વ અને ભાવવિશ્વ સાથે રૂબરૂ થવાનું થયું. એવામાં બી…નચિકેતા નામે પ્રકલ્પ શરૂ કર્યો. બાળકોને વાર્તા લખતા કરવાનો અને વાર્તા વાંચતા કરવાનું શરૂ કર્યું પણ મારું વાંચન? થોથાં ભેગા કર્યા. ક્યાં ક્યાંથી બધું મંગાવ્યું. કેટલુંક ગુર્જરમાંથી કેટલુંક પ્રસાર માંથી કેટલુંક લોકમિલાપમાંથી અને ગુજરાતી સાહિત્યમાં રચાયેલું શ્રેષ્ઠ બાળ સાહિત્ય વાંચી કાઢ્યું અને પછી મગજ ઘૂમરે ચડ્યો.

સાલ્લું આમાં તો ક્યાંય આજના બાળકો, આજની પેઢી કે જે ઘરે જઈને સ્માર્ટફોન ઘૂમરડે છે એની હાટું તો કાંઈ નથી. હવે? અંદરથી અવાજઃ લખો.

પકડો કિ-બોર્ડને કોઈ પળે એમ પણ બને કે વાર્તા ધડાધડ ઉતરે એમ પણ બને… અને એવું જ બન્યું. બે દિવસમાં પાંચ વાર્તા તૈયાર. નામ શું રાખવું? કોઈ વખતે બાળકોને વાર્તા કે’તા કે’તા વાર્તાને અંતે મેં બાળકોને કહેલું કે હવે ખાધું, પીધું ને પાર્ટી કરી. ને બાળકોને ગમેલો તે ફેરફાર. થયું આપણા સંગ્રહનું નામ આ જ રાખશું.

ગુર્જરને વાર્તાનો સંગ્રહ ભેગો કરીને મોકલી દીધો. ‘હમણાં વાર્તાઓ પ્રકાશિત કરવાનો અવકાશ નથી.’ આવા જવાબ સાથે સંગ્રહ પાછો.
ઓકે. પછી બધું પડ્યું રહેલું. થોડો સમય પછી હસમુખભાઈ ટાંક મારા વડિલ શિક્ષક મિત્ર. તેમને મારી વાર્તા બતાવી. તેણે બેક પબ્લિકેશનના નામ આપ્યા. મેં કહ્યું કે ભલું કરો, આ પ્રકાશકો સાથે લમણાઝીંક કરવાનું મને નહીં ફાવે મારે કંઈ કરવું નથી. છતાં તેના આગ્રહને કારણે જોય પબ્લિકેશનને ફોન કર્યો. પીટીએફ મોકલી. ઓકે થઈ. ત્યાં એ વાર્તાઓ સાહિત્યઅકાદમીમાં એક વર્ષ પહેલા મોકલેલી તે એપ્રુવ થઈ. હવે તો સહાય મળે છે. મનમાં બોલ્યોઃ બોલો…, ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી કી જે… અને પછી તો પ્રકાશકે ઝડપ કરી અને આખરે બધું સામે આવ્યું.

મારું પ્રથમ પુસ્તક ભલે સેલિબ્રિટી સાથે સંવાદ હોય, પણ પ્રથમ સર્જનાત્મક પુસ્તક આ. જેમાં મારું મૌલિક ક્રિએશન છે. સર્જનનો આનંદ છે. સહજ આવેલા શબ્દોનો સંગાથ છે.

આ વાર્તાઓ પ્રકાશિત કરતા કરતા એક નવતર પ્રયોગ ઔર કર્યો કે પહેલા મેં આજની પેઢીના જે મારા સંપર્કમાં વાંચક કિશોર-કિશોરીઓ હતા તેમને વંચાવી તેના રિવ્યુ લીધા. તેમાં જય, જતન, મેઘા, મિહિર, વત્સલ આ બધા ટેક્નોલોજી સાથે સંકળાયેલા પણ હતા અને સાહિત્યિક વાંચન સાથે પણ સંકળાયેલા. તેના પ્રિવ્યુ મેં પુસ્તકના સૌથી આગળના પાના પર લેવડાવ્યા. બાકી જે ટેક્નોલોજી નથી જાણતા કે આજના ટ્રેન્ડીંગ ને નથી જાણતા તેવા બુઢિયાઓના રિવ્યુ લઈને કામેય શું છે હેં…હેંહેંહેંહેંહેંહેં… હવે તમારા જેવા વાચકોએ જોવાનું છે કે આપણે નવી પેઢીને નવું વંચાવવું કે નહીં. ને વંચાવ્યા પછી બેઝિઝક આપનો રિવ્યુ લખવાનો, પોસ્ટકરવાનો, મોકલવાનો બધો અધિકાર છે આપને. તો વાંચો ને લખો. મારે ટેક્નોલોજીને લગતી ઘણી બાળવાર્તા લખવી છે જો કે લખું છું પણ એનુ અપકમિંગ આપના રિવ્યુ પર છે. ચાલો ત્યારે…

ખૈર, આખરે મારું સર્જનાત્મક પ્રથમ પુસ્તક મારા હાથમાં આવ્યાનો આનંદને આનંદ છે.

ટૂંક સમયમાં એટલે કે એકાદ-બે મહિનામાં જ હું ટૂંકી વાર્તાનો સંગ્રહ લઈને આવું છું ત્યારે થોડી વધુ વાતો કરીશું…. કભી અલવિદા ના કહેના…, ફિર મિલેંગે …. ચલતે ચલતે… ઈસી રાહ પર ઈસી મોડ પર ફિર મુલાકાત હોંગી.

પુસ્તક પ્રાપ્ત કરવા સંપર્કસૂત્ર – કેતન કોઠારી (જોય પબ્લિકેશન, અમદાવાદ) – મો. – 8780889190

Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

ગુજરાતના કોઈ મિડિયા હાઉસને આવો વિચાર આવે છે?

ગુજરાતના કોઈ મિડિયા હાઉસને આવો વિચાર આવે છે?

IMG_20171217_224048

(તસવીર પ્રતીકાત્મક છે)

જનહિતમાં જારી વિશેષ સૂચના –

આ લેખ કોઈ પક્ષ કે વ્યક્તિ કે કોઈ એક છાપા કે પત્રકારને સારા દેખાડવા અને બીજાને ખરાબ દેખાડવા માટે નથી. મારે તન-મન-ધનથી કોઈ વર્તમાનપત્ર સાથે કોઈ સંબંધ નથી. હું માત્ર આવનારી પેઢીને હિત માટે એક વાત સૌની સામે મૂકવા અને જાગે તો જગાડવા મારો વિચાર પ્રસ્તુત કરું છું. માટે કોઈએ આ લેખ કોઈના છાપાગૃપના વખાણ કે વખોડવા માટે છે એવું વિચારી લેવું નહીં અને જો એવું થાય તો તે સંજોગ માત્ર છે તેમાં મારા શબ્દોનો કે મારો વાંક નથી તમારા મનના વિચારવાયુનો વાંક છે જે માટે કોઈ સારા આયુર્વેદિક ડોક્ટરને બતાવીને આ રોગ સારો કરી લેવો. આભાર… (હવે લેખમાં ચાલો નહીં તો સૂચના જ લેખ બની જશે. પણ શું કરીએ માહોલ જ એવો થઈ ગયો છે કે બધી બાબતે સ્પષ્ટ થવું પડે છે આવા સ્વતંત્ર અને લોકશાશિત ભારતમાં પણ…ખીખીખીખી…)

 

લેખ લાંબો છે પણ તમારો અભિપ્રાય જરૂરી છે… (પહેલા જ બાંધેલી ધારણા ખોટી પડે)

 

ઘણાં સમયથી વિચારી રહ્યો હતો કે આ વિષય પર લખું લખું… પણ સમય અને સંજોગો નહોતા આવતા. અને હવે સમય અને સંજોગો આવ્યા છે તો એવા સમયે કે કાલે બધા ચૂટણીના પરિણામમાં હશે એટલે આ વાત કદાચ નહીં વંચાય… પણ હું આજ માટે ક્યાં લખું છું, હું લખું છું આવતીકાલના ભવિષ્ય માટે…

 

આપણાં ગુજરાતમાં કેટલા છાપાઓ બહાર પડતા હશે રામ જાણે. એ આંકડાની માયાજાળમાં ન ફસાતા સીઘો જ હું મારા દૃષ્ટિકોણ તરફ આવું. મહત્વના ને સૌથી વધુ વંચાતા છાપાઓના નામ આપવા હોય તો દિવ્યભાસ્કર, સંદેશ, ગુજરાત સમાચાર, ગાર્ડિઅન, જયહિન્દ, ફૂલછાબ, વગેરે વગેરે….

 

દિવ્યભાસ્કરમાં કાર્યરત હતો ત્યારે બધા છાપા વાંચવાની ટેવ પડેલી તે આજ લગી રહી છે. તેમાં ઓનલાઈન પેપર્સ વંચાય છે. હું ‘ધ હિન્દુ’ ન્યૂઝ પેપરનો ફેન બની ગયેલો. તેની પત્રકારત્વ દૃષ્ટિ માટે સાત તોપની સલામી ઓછી પડે. હું શિક્ષક થયો. અમારી શાળામાં પણ સમાચારપત્ર આવે.

 

વન્સ અપોન અ ટાઈમ… મારા આચાર્ય સાહેબશ્રી કહે બાળકો માટે વિશેષ વિગત આવતી હોયને એવું છાપું બંધાવીએ. (જો કે ઘણી જગ્યાએ તો છાપાના ફેરિયાઓ પણ ધાકધમકીથી છાપા બંધાવવાનું ગોઠવે છે.) મેં એ બાબતે વિચાર્યું. એ માટે એક અઠવાડિયું મારા શહેરમાં આવતા બધા જ છાપા મેં મંગાવ્યા. દરેકની પૂર્તિઓ, સમાચારો અને વિગતો નિરાંતે વાંચું પત્રકારત્વ મારામાંથી દૂર કરીને મારે હવે શિક્ષક તરીકે વિચારવાનું હતું કે બાળકો માટે ક્યું છાપું બંધાવવું. આખા સપ્તાહના બધા પેપર, પૂર્તિ વાંચ્યા પછી સાહેબને જવાબ આપ્યોઃ સરજી, બાળકોનું ભલું ઈચ્છતા હો તો એક પણ છાપું ન બંધાવો. આમાં તો છોકરાઓ બગડે એવું જ છે કશું હકારાત્મક કે કશું ઉપયોગી થાય તેવી તત્કાલીન માહિતી નથી. પૂર્તિમાં કશું જનરલનોલેજ જેવું નથી અરે બીજા બધા પેરામિટર્સને સાઈડમાં ધકેલીને શનિવારની પૂર્તિની જ તપાસ કરી તો પણ ખ્યાલ આવ્યો કે એમાં જે બાળ વાર્તા કે ગ્રાફિક વાર્તા આવે છે તે પણ આજના બાળકો માટેની નથી. બંધ કરો.

 

કેટલાક આઈડિયા આગળ છે વાંચજો…

 

જો કે તંત્ર એની રીતે ચાલ્યું. મારા વિચારો બંધ ન થયા. બે વર્ષ પછી આજે આ વાત એટલે ખૂલી કે બે વર્ષથી હું એક જ પ્રશ્ન લઈને ફરું છું કે ‘ધ હિન્દુ’ જેવા છાપાએ વિદ્યાર્થીઓ કે બાળકો માટેની એડિશન અલગથી કાઢે છે તો એવું આપણે ત્યાં કેમ નહીં?????!!!!!
મને ચિતરી ચડી ગઈ કે આપણે કેવું પીરસીએ છીએ. છાપા જ નહીં ન્યૂઝ ચેનલો પણ કેવું પીરસે છે. કોઈક તો જાગે. કે પછી ભૂખ્યા(જ્ઞાનભૂખ્યા) જનોનીની ડાગળી છટકશે તો એ એક દિવસ છાપા ઓલ ઈન્ડિયામાંથી બંધ કરશે… આ તો એક વાત છે. મૂળ વાત પર આવીએ.

 

શું આપણે ત્યાં સારી ઘટના જ નથી ઘટતી કે જેની વાત બાળકો સુધી પહોંચાડી શકાય.? શું આપણે ત્યાં સારા પ્રુફરિડર્સ જ નથી કે બાળકોને ગુજરાતી છાપામાંથી જોડણી શીખવાય?

 

વિકસિત રાષ્ટ્રોના ઓનલાઈન છાપાઓ જોયાં મેં, મારા મિત્રો જે વિદેશોમાં રહે છે તેમને પૂછ્યું તો તેઓએ કહ્યું તેમાંથી ઘણી જગ્યાએ બાળકો માટે – વિદ્યાર્થીઓ માટે અલગ એડિશન બહાર પડે છે જેમાં તત્કાલીન ઘટના સાથે નોલેજની બાબત હોય. નવા સંશોધનની વાતો હોય.

 

એ લોકોનું મિડિયા બાળકો સામે સાયન્ટિસ્ટ અને સૈનિકોની વાતો મૂકે છે જેથી એ બાળકો માટે એ આદર્શ બને છે અને આપણે મોટી મોટી સાઈઝમાં ટૂંકા ટૂંકા કપડાવાળીયું ને છાપીએ છીએ એટલે આપણો સમાજ એવો બને છે. એમનેમ ચાથી જાગીર કહી દીધી હશે.!!

 

બે વર્ષના અંતે એક તારણ પર આવ્યો કે કોઈ મિડિયા- ગુજરાતી મિડિયા એવું કરે એ શક્ય નથી કારણ કે એને પૈસા બનાવવા છે જે ગલગલિયા કર્યા વગર મળવાના નથી. પણ આમાંથી સારું શું? આખરે પૂર્તિઓ પર ફોકસ કર્યું અને તેમાં ગુજરાત સમાચારની પૂર્તિઓ માટે સલામ કરવાનું મન થયું. જોકે ગલગલિયા કરવાનું મન તેનેય ક્યારેક થાય છે. (ફરીથી કહી દઉં કે ગુજરાત સમાચાર પ્રત્યે મને કોઈ પક્ષપાત નથી ) ગુ.સ.ની પૂર્તિમાં ધૈવતભાઈની મહેનત રંગ લાવે છે. ( જો કે તે ગુ.સ. માંથી નીકળ્યા ઈવા સમાચાર છે.) લલીત ખંભાયતાના લેખો કરંટ અને માહિતી સભર હોય છે. તેની પાસે સારું પીરસવાની દૃષ્ટિ છે. તો વળી હર્ષ મેસવાણીયા પણ ખૂબ સારું લઈ આવે છે. આ ઉપરાંત સૌથી વધુ મને ગમતું હોય કે જે આવનારી પેઢી સામે રાખવા જેવું હોય તો તે રવિવારની ગુજરાત સમાચારની પૂર્તિમાં કે.આર.ચૌધરીના ‘ફ્યૂચર સાયન્સ’ના લેખો. ભાવેન કચ્છી પણ ખરા. દિ. ભા. માં અજય નાયક સાહેબ ખેડૂતો વિશે સારું લખે છે જાણવા લાયક. તે કળશમાં પણ હકારાત્મક લખતા.  ગુ.સ.ની ઝગમગ પૂર્તિનું વચ્ચેનું પાનું તો અમારી શાળાના ગણિત-વિજ્ઞાન કોર્નરમાં હંમેશા વંચાય છે. દિવ્યભાસ્કરની પૂર્તિમાં વચ્ચેનું પાનું બાળકોને કેવા કપડા પહેરવા તે માટેનું હોય છે (ફરીથી કહી દઉં દિ.ભા. માટે મને કોઈ વિરોધન નથી.) એલા ભાઈ, અહીં બે જોડ કપડાના હાંધા છે ન્યા ફેશનની વાતોથી શું થશે.??સંદેશની પૂર્તિઓમાં પણ એકાદ બે લેખ સારા ક્યારેક આવી જાય છે બાકી જામતું નથી કે નથી તો દિ.ભા.ની અન્ય પૂર્તિમાં. ફૂલછાબ માટે જાજેરી સલામ કે તેણે પોતાનું સ્ટેટશ આવા કારમા મિડિયાયી કળિયુગમાં પણ જાળવી રાખ્યું છે પણ તેની પાસે એવી નવું નવું લઈ આવે એવી ટીમ નથી કારણ કે કમાણી તો દિ.ભા.માં જ થઈ શકે. જો કે હવે અમદાવાદ સ્થિત મિડિયા હાઉસિસ સારા રૂપિયા આપે છે એટલે એ બાજુ સારું કામ કરનારા ચાલ્યા જાય તે સ્વાભાવિક છે.

 

લલિતભાઈ અને હર્ષભાઈ અને કે.આર.ચૌધરીના લેખો મારા નોટીસબોર્ડ પર લગાડાય એવા હોય છે. આવું જરૂરી છે. મેરા ભારત બદલ રહા હૈ એવું એકલો માણસ બોલશે કે આપણે સૌ પાછળ પાછળ નારા લગાવ્યા જશું તો નહીં થાય. મિડિયા હાઉસિસે જાગવું પડશે. નવી પેઢી જાણી શકે એવું કરવું પડશે. ગામડાનો માણસ કે છેવાડાના વ્યક્તિ શું ઈચ્છે છે એ આપવું પડશે.

 

4G મોબાઈલ્સ પહોંચી જવાથી ક્રાંતિ થવાની નથી. તેનાથી નોલેજ નથી વધતું હમુકનું વિખેરાય છે ને વિકૃત થાય છે મગજ … હું ગ્રાઉન્ડ લેવલે કામ કરું છું એટલે અનુભવું છું કે બાળકો ગેમ્સ રમવામાં સમય સૌથી વધુ બગાડે છે. ઘણીવાર એવું બને કે પૂર્તિઓમાં લખાયેલી કોલમ્સની વિગતો નેટ પર થોડું સર્ચ કરો તો મળી જ રહે પણ બાળકો કે યુવાનો પાસે ગેમ અને ન જોવાનું જોવામાંથી ટાઈમ ક્યાં છે? તેને હાથમાં પકડાવું પડશે તો છાપું હશે તો આપશું. પુસ્તક વાંચવાથી તો જોજનો દૂર જતાં રહ્યા છે. ઓનલાઈન છાપા વાંચે છે તેમાંય ગલગલિયા સમાચારો જ વાંચે છે.

 

થોડું વધુ પડતું થઈ ગયું પણ શિક્ષક તરીકે મને ઘણીવાર વિચાર આવે કે રાષ્ટ્રનિર્માણનું કાર્ય માત્ર શિક્ષકોનું નથી, આસપાસના સમાજનું પણ છે અને આસપાસના સમાજમાં શું નિર્માણ કરવું તે કામ મિડિયાનું છે.

 

આજે ગુ.સ.ની રવિપૂર્તિમાં આર.ઓ. વિશે માહિતી આપી છે તે નેટમાં ક્યાંને ક્યાંય છે પણ બાળકો એ સાધન ઘરમાં જૂએ છે પણ જાણતા નથી. તો આ લેખ પકડાવી શકાય. માન. વડાપ્રધાન સી-પ્લેનમાં બેઠા. સમાચાર આવ્યા. પણ સી-પ્લેન છે શું, શું ઈતિહાસ છે? કેવું સાયન્સ છે? આ જાણવા મળવું જોઈએ. લાલસિંહ જેવા વિજ્ઞાની આપણી વચ્ચેથી વિદાય લે અને તેની જીવનઝરમર ક્યાંય જોવા ન મળે? એ વાત લલિતભાઈ અને હર્ષભાઈ લઈ આવ્યા. સલામ છે એ બન્નેને કે જે ઘટનાઓ ઘટે છે તેના સત્યમાં કે વિજ્ઞાનમાં જઈને કંઈક નવું, ઉપયોગી લઈ આવે જે જ્ઞાનવર્ધક છે. અરે ગુજરાતી વાર્તાની શતાબ્દિ ચાલે છે… રવિપૂર્તિમાં એક ખ્યાતિપ્રાપ્ત વાર્તા જ નથી શરુ કરી એ સર્જક વિશે ટૂંકમાં અપાય છે. જાણ થાય છે તેથી મારી માતૃભાષાના સર્જકની.

 

આ બધું એટલે થયું છે કે પત્રકાર સર્જક મટીને અનુવાદક બની ગયો છે. મિડિયા હાઉસિસમાં સર્જનને સ્થાન જ નથી. તમે વાર્તા આપો તો કહેશે કે આને એટલી નાની કરી દો… આમાંથી આ કાઢી નાખો … આ ઉમેરો… અરે,,, સાલ્લાઓ આ કંઈ દરજીની દુકાન છે કે પેન્ટમાં બે ખીસ્સા પાછળથી કાઢીને આગળ ઉમેરી દેવાય… (આ ફકરો સિદ્ધાર્થ રાંદેરિયાના લહેકામાં વાંચજો.)

 

હે મિડિયા કર્મિઓ, મિડિયા હાઉસિસ.., તમે ખૂબ ગલગલિયા કરતું લખો પણ એમાં ક્યાંક એકાદ બે પાના જ્ઞાનવર્ધન માટેના પણ રાખો અને વિચારો કે રખે, અમારું છાપું કોઈ શાળામાં જતું હશે કે કોઈ બાળક વાંચતું હશે તો? અને પછી કંઈક નવું કરો. કંઈક એવું કરો કે મારા રાષ્ટ્રની વિકસતી પેઢીને મોબાઈલ મૂકાવીને વાંચવા મજબૂર થવું પડે. અમારા નોટીસબોર્ડમાં અને બાળકોના દિમાંગ સુધી તમારા શબ્દો પહોંચાડવાની જવાબદારી અમારી પણ પહેલા એવું આપો તો ખરા. શાળાની સારી વાતો પણ ક્યારેક આપો. બાળકોના ટેલેન્ટને સ્ટેજ આપો. અમારા બી..નચિકેતા પ્રોજેક્ટના બાળકોમાં એવું કૌવત છે કે આવું છાપું રોજનું બહાર પાડી શકે અમે અદબ-પલોઠી વાળીને એટલે બેઠા છીએ કે ભંડોળ નથી. અને સારું છાપવાનું મળતું ન હોય કે એવા માણસો ન મળતા હોય તો એક વખત આપો અમારા બાળકો તમારી શનિવારની પૂર્તિ જાતે તૈયાર કરીને તમને આપી શકે એવી શક્તિ ધરાવે છે. પત્રકાર છોને… કુછ દિન ગુજારો સરકારી શાળાઓમે…, ગામડાઓ કે કિશોરો ઔર યુવાનો કે પાસ ખબર પડે ગા કે વો ક્યા ચાહતે હૈ…

જય હિન્દ

 

જેને દુઃખ લાગે એ કિટલીયે જઈને બે કપ ચા પીયાવે,,, ને બવ દુઃખ લાગે તો અમારા ગામડામાં આવ્યઝો સ્યાસ પાહું બીઝું કાંઈ નહીં…. નમસ્તે.

Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

રેતીનો માણસ દરિયાને મળવા આવે છે…

IMG_20171216_204320

વન્સ અપોન અ ટાઈમ… હાહાહાહ… હા. ક્યારે મળ્યા કેમ મળ્યા મને ખાસ યાદ નથી પણ ભાવનગરની ગદ્યસભાએ વોટ્સએપ ગૃપ ડેવલપ કર્યું છે, તેમાં અજય સોની હતા. એ ગૃપમાં ગદ્ય બાબતે લાંબી ડિસક્સ ચાલી અને અંતે અમે બન્ને પર્સનલ મેસેજીસ કરવા લાગ્યા. એમ એકવાર વાત પણ કરી… મારી શાળા શ્રી વડવિયાળા પે સેન્ટર શાળાનો પ્રવાસ કચ્છ ગયેલો તેમાં અમે અંજાર ગયા અને ત્યાં અંજારની માંડવી દાબેલી માટે સોનીજીને દોડાવ્યા. સોનીજીએ સ્થળપર હાજર રહીને અમને દાબેલી શોધવા માટે, મેળવવા માટે સાથે રહ્યા. તેઓ કોઈ મહત્વના કામમાં રોકાયેલા હોવા છતાં મને સતત સહકાર આપ્યો. એ બાબતે હું એનો ઋણી થયો. અને પછી તો એક મેકની વાર્તાઓનું આદાનપ્રદાન શરૂ થયું. તેઓનું માર્ગદર્શન મને સતત મળતું રહ્યું. સાથ પણ મળતો રહ્યો. આજે એમના પ્રથમ વાર્તા સંગ્રહની વાત કરવાની છે ત્યારે મને ગીલીગીલી થાય છે…

 

એ રેતીના પ્રદેશનો માણસ અને હું દરિયાઈ પ્રદેશનો માણસ. અજયની વાર્તા એટલે કોઈ રેતશિલ્પી જેમ રેતનો માણસ બનાવવામાં ખૂબ આળપંપાળ કરે એ રીતે તે વાર્તાને લડાવે, રમાડે, રસાવે… વાર્તાની બરાબર માવજત કરે. હાથમાંની રેત સરકે એમ વાર્તા એની પાસેથી છટકી નથી. નાજુક સોના સાથે ઘડામણનું કામ કરનારો આ માણસ એટલી ઝીણી નજરે જૂએ છે કે ભવિષ્યમાં કદાચ ગુજરાતી સાહિત્યને એનો નિર્મલ વર્મા પણ મળી જાય. કારણ કે અંતતો ગત્વા તેની નીક નિર્મલ વર્માની છે. વિનેશ અંતાણી નિર્મલ વર્માથી પ્રભાવિત અને અજય વિનેશ અંતાણીથી. સાગર શાહ સરસ વાત કરે કે સ્વતંત્ર છાપથી નબળું સર્જન કરવા કરતા કોઈ મહાન લેખકની છાયાંમાં ખરું સર્જન કરવું સારું.

 

જો કે હું વગાડીને કહું કે અજયની પોતાની સર્જન આભા છે. ઘણીવાર જ ઝીણું કાતવાની આ એમની રીત જ તેની વાર્તાને ક્ષુલ્લકતામાં સરાવી દે એ વાત અલગ છે. ભાતીગળતા સાથે વૈશ્વિક અપિલ આપી શકનારો સર્જક છે.

 

એની અઢારેય વાર્તા મેં પહેલા જ વાંચેલી છે પણ… અગ્નિકન્યા, ગળામાં એટવાયેલી તરસ, રેતીનો માણસ, સોનેરી પાણી વાળું સરોવર, તરસ, અને રેતનદી અને જંગલ એની માસ્ટરપીસ છે. એમાંય સોનેરી પાણી વાળું સરોવર અને રેતનદી અને જંગલ આ બે વાર્તા માટે તો લાખો સલામ છે સોનીજીને.
સોનેરી પાણીવાળું સરોવર અને રેતનદી અને જંગલ આ બન્ને વાર્તાઓ પર બહુ ઓછા લોકોનું ધ્યાન ગયું છે આ વાર્તાઓને હું ખત્રી કે સુ.જો.ની શૈલી સાથે સરખાવીને અજયની સર્જકતાને નાપવા નથી માંગતો પણ આ બે વાર્તા થકી સોનીજી એક નવો અવાજ બને છે ગુજરાતી વાર્તા સાહિત્યનો.

 

આ વાર્તાઓની ભાષાશૈલી, આ વાર્તાઓની રસાળતા, આ વાર્તાઓનું વાર્તાત્વ આપણને મોહમાં પમાડનારું છે અને છતાં તમે તેમાં સરી નથી જતાં તમે તે વાર્તાના સર્જક બની જાઓ છો. અને મારી દૃષ્ટિએ સર્જકનો વિજય એમાં છે કે ભાવક વાચતા વાચતા એની વાર્તાનો સર્જક બની જાય. વાચક વાર્તામાં સર્જકીય ઢબે યથેચ્છ વિહાર કરી શકે.

અનેક માનસિક તુમૂલ યુદ્ધો, કામનું ભારણ, વ્યસ્તતા અને વિચારવાયુઓની વચ્ચે આ રિવ્યુ લખવા માટે સમય કાઢ્યો ત્યારે મને રણની રેતીના વંટોળ વચ્ચેથી ઊંટ લઈને પસાર થતાં જે તકલીફ પડે એવો અહેસાસ થયો.

 

દૂર દૂર સૂસવાટા વાય છે. રેતી હવામાં લહેરાતી, મંજીલ કાંપતી કાંપતી અને વંટોળમાં રેતીનો માણસ સર્જતી દિવના દરિયા કિનારે પહોંચી ત્યારે સ્હેજ ટહૂકો કરીને દરિયાને પૂછ્યું. શબ્દોની આ શી કમાલ, સોનીજી? અને દરિયો નીરાંતે મોજાં લહેરાવતો મસ્ત બનતો તે રીતેને તેના કિનારે પથરાવા માટે મોજાઓ વિખેરે છે. અક્ષરો બધા રેતીના કણની જેમ સળવળતા સળવળતા દરિયા કિનારે પોતાનું વહાણ લંગારે છે અને હવે દરિયો રેતીને અને રેતી દરિયાને વાર્તાઓ કહે છે. ચાલો એ સાંભળીએ… કાન માંડો જૂઓ એક કાન કચ્છ તરફ માંડજો અને એક કાન દિવ તરફ…

 

અજય અને રામ(રાજા રામ મોરી) મને મારા સમકાલીન કરતા મારા પૂર્વગામી વધારે લાગ્યા છે. ( મારા શિક્ષકભાઈઓ, બહેનો, શાળા કક્ષાએ બાળકોને મળેલું વાંચનનું વાતાવરણ સર્જકતામાં કેટલું ઉપયોગી થાય છે તે સમજવા માટે પણ આ બે નમૂના પૂર્તા છે. ) એટલે અજયજી સોનીજી વધે તમારી નામના એ જ અમારી કામના… જય હો…

 

રેતીના નઈ તમે સાચા સોનાના માણસ છો ગુજરાતી વાર્તા સાહિત્ય માટે.

Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

ફિનલેન્ડની યાદો સાથે…

ફિનલેન્ડની યાદો સાથે…


આકાશવાણીના રોકોર્ડિંગ માટે મારે રાજકોટ જવાનું થયું અને રાજકોટમાં મંદારભાઈ સાથે કેટકેટલી વાતો ભેગી થયેલી, તેથી અમે રૂબરૂ મળવાનું નક્કી કર્યું. બી..નચિકેતા પ્રકલ્પની વેબસાઈડ તેમણે ડેવલપ કરી છે. ઉપરાંત એક ભાઈ, મિત્ર અને લાગણીશીલ વ્યક્તિ.. 

રાતે અમે જમીને બેઠ્યા એટલે આડાઅવળી વાતો ચાલી રહી હતી. તેમાં આજના શિક્ષણની વાત નીકળી અને વળી વિદેશની વાત નીકળી એટલે મેં કહ્યું કે ફિનલેન્ડનું શિક્ષણ જબરદસ્ત છે એમ કહે છે બધા.. તરત તેમણે કહ્યું કે હું 2008માં ફિનલેન્ડ જઈ આવ્યો છું... બસ, પછી શું હોય. રાતના 3 વાગ્યા સુધી અમે ચર્ચાઓ કરી મેં કેટલુંક જાણ્યું, તેણે કેટલુંક જણાવ્યું...
ફિનલેન્ડ તરફ આકર્ષણ થાય તેવો તેનો પ્રવાસ અને તેના પ્રવાસમાંથી મને ગમતી બાબતોના પ્રશ્નોના જવાબો આપ્યા. તેની કેટલીક ચર્ચા અહીં મુકવાનો વિચાર  એટલે આવ્યો કે તે ઘણાંને કામ લાગે તેવો છે. ઘણું કરીને એ લોકો જે અહીં થી તહીં ભટકે છે વિદેશોમાં પણ જોવાજેવું રહી જતું હોય છે. વળી, આ ચર્ચામાં શિક્ષણ, નીતિ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ત્યાંના રસ્તા, ત્યાંનું અર્થતંત્ર, ત્યાંનું શિક્ષણ, વાલી, જાગૃત નાગરિક, સ્વયંશિસ્ત, વાહનવ્યવહાર વગેરે વિશે અદ્દભૂત વાતો એમણે કરી છે તેની માત્ર ઝલક જ ચર્ચાઈ... આ ચર્ચા મને જે યાદ રહી એ રીતે વર્ણવું. 

- મંદારભાઈ જાય છે ત્યારે ત્યાં વરસાદ હોય છે એટલે વિમાન થોડો સમય આકાશમાં વિહાર કરે છે અને એ રીતે તેને ફિનલેન્ડનું નગર તેણે નીહાળ્યું અને તે નગરની વ્યવસ્થા જ આપણને આકર્ષિત કરતી હોય છે. 

- તે પહોંચ્યા અને વરસાદ બંધ રહી ગયો તો તેના રસ્તા પણ પંદર મીનીટમાં કોરા થઈ ગયા કારણ કે રસ્તાની સંરચના જ એવી બનાવાઈ છે કે લાંબો સમય તેના પર પાણી ન ટકે

- બરફનો વરસાદ પડે એટલે બરફ જામી જાય રસ્તા ઉપર. તેના માટે તેનું તંત્ર કેટલું જાગૃત છે તે મંદારભાઈને જોવા મળ્યું કે આઠ વાગે લોકો બધા કામે લાગે એ પહેલા બરફ હટાવવા વાળાઓને સવારે ચાર વાગ્યાના કામે લગાડી દીધા હતા અને સવાર પડતા સુધીમાં તો બધો બરફ સાફ અને ઝરણા વાટે ત્યાં સરોવરો જાજા છે એટલે તેમાં વહી ગયો. 

- ત્યાં રસ્તા પર ક્યાંય ટ્રાફિક પોલીસ કે બીજી પોલીસ પણ રસ્તા પર ક્યાંય જોવા ન મળે. પ્રજામાં એટલું સ્વયંશિસ્ત છે. ત્યાં ડ્રામ ચાલે છે. ડ્રામ આવતી હોય એટલે વ્યક્તિ ઉભા રહી જાય ડ્રામ થોડી દૂર ચાલી જાય પછી જ બધા વાહનો, વ્યક્તિઓ આગળ ચાલે. 

- કોઈ ચાલનાર વ્યક્તિ ઝિબ્રાક્રોસિંગ પર હોય તો ફૂલ સ્પિડમાં આવનાર વાહન ચાલક પણ બ્રેક મારી દે અને ચાલનારાને ઈસારો કરી રસ્તો ક્રોસ કરી લેવાનું કહે. તે વ્યક્તિ રસ્તો ક્રોસ કરી લે પછી જ પેલાના વાહનનો સેલ્ફ લાગે. 

- ફિનલેન્ડમાં પોલીસ તો છે જ તે આપણાં સલમાનખાનના બાંઉસર જેવા એટલે કે ઊંચા અને સશક્ત. કોઈ ફાંદવાળો પોલીસવાળો જોવા ન મળે. તે બુલેટ લઈને ચક્કર લગાવા નીકળે એટલે પ્રવાસી કોઈ ચાલ્યો જતો હોય તો પૂછે કે આપને કોઈ તકલીફ, કોઈ કામ? 

- ત્યાં દરેક વ્યક્તિએ મિલેટ્રી ટ્રેનિંગ ફરજિયાત છે. જ્યારે તેનું કારણ પૂછવામાં આવ્યું તો તેણે કહ્યું કે અમારો દેશ નાનો છે. લશ્કર પણ નાનું છે અને જો યુદ્ધમાં વધારાની જરૂર પડી તો ઘર દીઠ સરકાર બે વ્યક્તિને બોલાવે ત્યારે સૌને પોતાનું સ્વરક્ષણ આવડવું જોઈએ અને બંદુક ચલાવવા આવડવું જોઈએ જેથી તે દેશની રક્ષા કરી શકે. 

- ત્યાં સ્વયંશિસ્ત જબરું છે તેના નાનામાં નાના બાળકમાં આ સંસ્કાર રૂપે રોપવામાં આવે છે. તેઓ ત્યાં ફરવા ગયા હતા. ત્યાંના એક મીત્રનો દીકરો છે. તે હજુ ખુબ નાનો હતો.  તે તેની સાથે જમવા ગયો અને બુફે હતું તો તેણે ભૂલથી પાસ્તા લઈ લીધા પછી ટેબલ પર આવીને તેનું મોઢું બગડી ગયું, મંદારભાઈએ કારણ પૂછ્યું તો કહે એ ફેકાય પણ નહીં અને પડતું પણ ન મૂકાય. તો તેનું કારણ પણ પૂછ્યું તો પેલો છોકરો કહે મમ્મી મારે... મંદારભાઈએ કહ્યું કે આ જ ફર્ક છે તમારા અને અમારામાં.

- એ જ છોકરો ઘરે જઈને પોતાના બૂટ , મોજા જાતે કાઢી અને તેના ખાનામાં ગોઠવે છે. મંદારભાઈ ફરી પૂછે છે કે તારી રીતે તું બધું કરી લે. તો તેણે કહ્યું. મારે બધું જાતે જ કરવાનું મમ્મી મદદ ન કરે. તે શીખવે. 

- ફિનલેન્ડના એ બાળકને ગીટારનો શોખ હતો. તે એક ખૂણામાં બેસીને ગીટાર વગાડતો હતો. ઘરનું કોઈ વ્યક્તિ એને ડિસ્ટર્બ કરતું ન હતું. એએનો શોખ અને તેની લગનથી તલ્લીન થઈને સંગીત શીખી રહ્યો હતો. 

- ફિનલેન્ડમાં 18 વર્ષ પહેલા અને 60 વર્ષ પછી ત્યાંના લોકોને સરકાર સાચવે છે. 

- ફિનલેન્ડમાં તમે જેટલો ટેક્સ ભરો એટલી તમને સવલતો મળે. તમે ટેક્સના જે સ્લેબમાં આવો એ સ્લેબની ફ્રી યોજનાઓનો લાભ તમને મળે. 

-તેની એક નેગેટીવ બાબત પણ છે કે ત્યાં આત્મહત્યા વધુ થાય છે. તેનું કારણ એવું છે કે  બાળક મોટો થાય એટલે તેની રીતે રહેવા લાગે, બિઝનેસ કરે તો એમાં ખોટ જાય તો માતા-પિતા તેને આર્થિક કે માનસિક સધિયારો આપવા ઉભા નથી હોતા. કોઈ ટેકો નથી હોતો. લોકો ત્યાંના લાગણી વગરના છે. પ્રોફેશનલ છે. હવે માનસિક કે આર્થિક બોઝ સહન ન કરી શકે એટલે મૃત્યુને પસંદ કરી લે. તેને લાંબાગાળાના રિલેશન નથી હોતા. 

- મેં અહીં ક્યાંય કોઈ સરખામણી નથી કરી. તુલના કરતા કરતા જ અમે વાતો કરેલી પણ મને થયું કે સૌના સારા નરસા પાસા હોય જ છે. તેનું શ્રેષ્ઠ જ આપણે લેવાનું હોય. અને આ અભ્યાસ લેખ પણ નથી પરંતું માત્ર ઝલક છે કે આ વાતો સાંભળીને મને પણ કાંઈક નવું મળ્યું તો વાંચનાર જાણનારા સૌને મળે...  એ લોકો પાસેથી સ્વયંશિસ્ત મંદારભાઈ શીખીને આવે છે તો વળી આપણા મંદારભાઈ તેમને લાગણી શીખવીને આવે છે. સંબંધોમાં ન માનનારા લોકો સાથે નાતો બાંધીને આવે છે. તે જેમના ઘરે ગયા હતા તેના પત્ની સાથે મા-દિકરાનો સંબંધ સ્થાપીને આવે છે અને ત્યાંની કંપનીના એક કર્મચારીને શીખવીને આવે છે કે તું અઠવાડિયામાં બે વાર માતા-પિતાને મળ. અને ત્રણ વર્ષ પછી પેલો કર્મચારી મંદારભાઈને મેસેજ કરે છે કે હું ખૂબ આર્થિક અને માનસિક સંકડામણમાં હોવા છતાં તે કહેલું તેમ અઠવાડિયામાં બે વાર મા-બાપને મળવાથી સંકટો સામે લડીને પાર થવાની શક્તિ મને મળી છે. 

આ બધી બાબતો તો માત્ર ટ્રેલર છે દોસ્તો, પણ પિક્ચર તો મંદારભાઈ પાસે છે. તે વ્યક્તિ ફિનલેન્ડ પર એક પુસ્તક લખી શકે એટલી વિગત તેમની પાસે છે. આશા રાખીએ કે તેઓ પુસ્તક લખે અને એક સમયે ઈઝરાયલ પાછળ પાગલ થઈને સરકારે ખેતીમાં નવા પ્રયોગો કર્યા અને સારું પરિણામ આવ્યું તેમ તંત્ર ફિનલેન્ડની વ્યવસ્થા અને ઝીરોટકા ક્રાઈમ અને ઝીરો ટકા કરપ્સન વાળા દેશની વ્યવસ્થા જોઈ અને શિક્ષણમાં વિશ્વમાં પ્રથમ પાસેથી શિક્ષણનીતિ શીખે, સમજે તેવું કાંઈક સરકારે કરવું જોઈએ. તંત્રએ એવી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ કે જે ક્ષેત્રમાં ગ્રાસરૂટમાં કંઈ પણ કોઈ સારું કરતું હોય તો તેમને આવા પ્રવાસોની તક આપવી જોઈએ જેથી કરનાર માણસ એપ્લાઈ કરી શકે. અધિકારીઓ કે નેતાઓના પ્રવાસથી કદાચ ફાયદો થતો હશે પણ આ સીધો જ ફાયદો નાના માણસને ત્યાં રૂબરૂ કરાવવાથી થઈ શકે એવું મને લાગે છે. પુસ્તકમાં હોય કે મારા જેવા અહીં બેઠા બેઠા પણ ફિનલેન્ડ વિશે જાણી શકે એવું મંદારભાઈ લખે. મંદારભાઈનો ટોન નાટ્યાત્મક છે. જો એ જ ટોનમાં તેનું પુસ્તક આવે તો તમને એમ થાય કે તમારી સામે આખું દૃશ્ય ખડું થાય. આશા રાખીએ કે એમનું પુસ્તક આવે. 
આપણે આપણી સંસ્કૃતિને સાચવીને વિદેશોમાંથી જે સારું છે તે લાવવું જોઈએ અને તો જ આપણી ગતિ સાતત્યપૂર્ણ વિકાસ તરફ જશે. આપણે ત્યાં પાયાનું કામ જ કરવાનું બાકી છે. 

આપની જાણ સારું કે અમેરિકાએ ફિનલેન્ડની શૈક્ષણિક પ્રગતિ જોઈને પોતાના શિક્ષકોને ત્યાં મોકલ્યા અને પોતાની શિક્ષણ પદ્ધતિ સુધારવા તાકીદે પગલા લીધા. અમેરિકા પરમાણુ શસ્ત્રો વાપરી જાણે છે કે નાસા જેવી સંસ્થા બનાવી જાણે છે કે દુનિયાના દાદો દેશ કહેવાય છે છતાં પોતાની શિક્ષણ પદ્ધતિ સુધારવા તે ફિનલેન્ડ જેવા ટચુકડા દેશ આગળ નમવા ગયું તેમાં તે નાનું નથી બન્યું... સોને કી ચિડિયા અમસ્તી નથી ઉડી ગઈ આપણે ભવ્ય ભૂતકાળમાં ફાંફાં મારતા રહ્યા છે. 


અસ્તુ.

તસવીરો  – મંદાર દવે

Posted in આંખના ઈશારે.... | 1 Comment

જિંદગીને સમજવામાં ગળથૂંથીનું કામ કરતા: તેજ લિસોટા

તેજ લિસોટા

ડો. જગદીપ એમ. કાકડિયા

IMG_20171101_204007

અમારા લાડીલા વાચનવીર, સીત્તેરી વટાવી ચૂકેલા એવા ઉકાબાપાએ ફોન કર્યો. હું ટાવરચોકે ગયો અને તે ભાવનગરથી હમણાં ઉતર્યા હતા અને આંબાવડ જવા રવાના થતા હતા તેની વચ્ચે મને જગદીપભાઈની ઓળખાણ આપી અને તેના પુસ્તકની ઓળખાણ આપી. આમ તો ઉકાબાપાના ખંભે રહેતો થેલો અમારા માટે કંઈને કંઈ નવું લઈ આવે. આ વખતે તેજ લિસોટા આપી. જો કે એ પહેલા ચીની બેટી આપેલી તેનાથી અવગત હતો. હવે તેજ લિસોટા મને ઘણી ગમી તેના વિશે આજે વાત કરીએ.

અક્ષરદીપ આંખની હોસ્પિટલ ધરાવતા જગદીપભાઈ ડોક્ટર છે. હૃદયે સર્જક છે, મને કલ્પનાશીલ છે અને મગજે વિદ્વાન છે. તેમની યશદાયી કૃતિ તો મોંઘો માનુષ્ય અવતાર હજુ મેં વાંચી નથી. ત્યારબાદ ચીની બેટી એ ત્રીજું પુસ્તક છે. છેલ્લે વાત થઈ ત્યારે મેં જગદીપ સાહેબને કહેલું કે હું આપને મળવા આવીશ ત્યારે તેમણે કહેલું કે તમે આવશો ત્યાં સુધીમાં ચોથી બુક પણ આવી જશે.

તેજ લીસોટામાં અધ્યાત્મકના, ચમત્કારના, ધર્મના, પ્રેમના, સત્યના, સંસ્કારના, દેશભક્તિના એવા લીસોટા છે કે આપણને પણ આંજી દે અને આપણે અંજાવું જ રહ્યું. આ પુસ્તકના કેટલાક કિસ્સાઓ બાળકના સંસ્કાર ઘડતરની બહુ મોટી મૂડી આપણને આપી જાય છે.

મને હંમેશા એવા જ લેખકોનું વાંચવું ગમે જે મોટી મોટી વાતો લખતા હોય તો પાછા તેવું જીવતા પણ હોવા જોઈએ, જગદીપભાઈ એવા જ એક લેખક છે.

તેજલીસોટા-1 પ્રકરણમાં પ્રમુખ સ્વામીજીને પ્રથમવાર મળ્યાનો પ્રસંગ છે.

તેજલિસોટા-2માં તેના પિતાએ કરાવેલા આકાશદર્શનની વાતો છે.

તપતા સૂર્યનો દેશ – આ પ્રકરણ ખરેખર ઉમદા છે. દેશની જાહેર સંપત્તિને નુક્સાન પહોંચાડવું તે ખરેખર ગુનો છે તેનો પદાર્થપાઠ છે આ. તેમાં બાળલેખક બાળસહજ રીતે એસ.ટી.બસની સીટનું ડન્ડલોપ કાઢી લે છે અને પછી તેનું પ્રાયશ્ચિત તેના પિતા કઈ રીતે કરાવે તેનું વર્ણન છે ત્યારે કહેવત સાચી ઠરે કે કુવામાં હોય તો હવેડામાં આવે અને મોરના ઈંડા ચિતરવા ન પડે.

ઉપરનું પ્રકણ વાંચો એટલે એના પછીનું પ્રકરણ ફ્રી લંચ… લેખકે સૈનિકોને શા માટે ફ્રી લંચ અપાવ્યું તેના સંસ્કાર ઝીલાતા દેખાશે.

વોક એન એકસ્ટ્રા માઈલ ખરેખર મોટિવેશનલ સ્ટોરી છે. આપણે આપણા જીવનમાં ધ્યેયપ્રાપ્તિ કે વધુ કંઈક પ્રાપ્ત કરવા કંઈક વધુ આપવું પણ જોઈએ.

પ્રાણમાં પ્રાણ ફૂંકાયો એ પ્રકણ પ્રમુખ સ્વામી પરની શ્રદ્ધા ચમત્કારમાં કઈ રીતે પરિણમે છે તેની આપણને પણ પ્રતિતિ કરાવે છે. ઉર્દુમાં કહેવાયું છે કે ફાનુસ બનકર જીનકી હિફાઝત વો કરે વો શમ્મા કૈસે બુઝે જીસે રોશન ખુદા કરે. આમ એક દર્દીના પ્રાણ ઓપરેશન થિયેટરમાં જતા જતા પાછા આવ્યા તેમાં ઈશ્વર સીધો નથી આવતો પણ ફકિરો, ફરિશ્તાઓ, સાધુ, સંન્યાસીઓ, સંતો એવા વ્યક્તિઓ છે જે આપણને હંમેશા હિફાઝતમાં રાખે છે.

અહીં પાસવર્ડ, સેન્ડવિચ, પેલેટ ગન, Rx, ફોરસેપ્સ, નોસ્ટાલ્જિયા, માઈક્રો ફિક્શન સ્ટોરીઝ, સાત સામેલિયા થવું, વગેરેનો ઈતિહાસ પણ કથા રૂપે કહેવાયો છે જેથી આપણને ઘણું જાણવા મળે છે. તો વળી સ્વનામ ધન્ય જેવા પ્રકરણો તો શિક્ષકને પણ ભણાવવાની પદ્ધતિ શીખવી જાય છે.

એમાંય કાર ફૂલ્લ સ્પીડમાં ચલાવોને… એ પ્રકરણ તો મા-બાપોએ ખાસ વાંચવું જોઈએ હું એના વીશે કંઈ નહીં કહું કારણ કે એ તમે વાંચશો તો જ સમજાશે. જેના સંતાનો ધો.10-12માં છે કે હવે ધો. 10-12માં આવશે એવોએ આ પ્રકરણ ખાસ વાંચવું. જે માતા-પિતા બાળકને ગુજરાતી કે અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણાવવા માટે વિચારતા હોય એવો એ પણ આ વાંચવું. અને જે મા-બાપ તેના સંતાનના ભણતર માટે પોતે પણ ચિંતા કરતા હોય અને સંતાનોને પણ સ્ટ્રેશમાં રાખતા હોય એવોએ પણ ખાસ વાંચવું.

કડવી ગોળી, આંતરડી કકળાવો મા…, સરસ્વતી વંદના, બિંદુમાં સિંધુ, એક બૂટ, અને પ્રમુખ સ્વામીની વાતો… આ બધા પ્રકરણો લેખકના અંગત જીવનમાં મળી જતા સ્વજનો અને સજ્જનો જેવા લોકોમાંથી જીવનનો પદાર્થપાઠ જે એમને મળ્યો છે તે આ પ્રકરણો થકી આપણને પણ મળે છે.

તમારા સંતાનોમાં સંસ્કારનો વારસો મુકવા માંગતા હો તો બીજા ઘણાં પુસ્તકો સાથે આ પુસ્તકોનું નામ પણ હું યાદીમાં મૂકવા કહીશ. આવા પુસ્તકો જિંદગીને સમજવામાં ગળથૂંથીનું કામ કરતા હોય છે.

Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

પ્રેરણા રૂપ સીતા આવી જ જોઈએ…

સીતાઃ મિથિલાની વીરાંગના 

– અમીશ ત્રિપાઠી

સીતાઃ મિથિલાની વીરાંગના એ રામચંદ્રશ્રેણીનો બીજો ભાગ છે પ્રથમ ભાગ ઈક્ષવાકુના વંશજ હતો.

અમીશ શિવની શ્રેણીમાં ગણરાજ્યોની વાત કરી અને તેને શિવજી સાથે જોડી. અહીં એ ગણરાજ્યોના વેપાર અને વ્યવહારની વાતને તેણે રામ અને સીતા સાથે જોડી છે.
dhoomkharidi.com માંથી મારી બુક આવી એ પછી અઠવાડિયું માત્ર પડી રહી અને પછી વેકેશનમાં હાથમાં લીધી તો ચાર દીવસે કટકે કટકે પૂરી થઈ. પણ રસપ્રદ રહી. તેનો ભાવાનુવાદ ચિરાગ ઠક્કરે કર્યો છે. મૂળ અંગ્રેજીમાં હું કૃતિનો રસાસ્વાદ નથી લઈ શકતો તેથી હું મારી માતૃભાષામાં અનુવાદિત કૃતિ વધારે લેવાનું પસંદ કરું છું. ચાલો, તો થોડીવાતો આ પુસ્તક બાબતે...
અમીશનું સર્જન મને ગમવાનું એક માત્ર કારણ હોય તો એ છે કે પુરાણ અને ઈતિહાસને જોડીને હાલની સમસ્યાને વાચા આપી દે છે. સીતાની આગળનો ભાગ ઈક્ષવાકુના વંશજમાં તેમણે નકસલવાદ અને આતંકવાદ અને બળાત્કાર અને નેતૃત્વની વાતો કરી હતી. એ કથા છેલ્લે નેતૃત્વની વાતે આવીને અટકે છે અને તે પુરુષ નેતૃત્વની વાતે આવીને ઉભેલી કથા સ્ત્રી નેતૃત્વથી સીતાઃ મિથિલાની વિરાંગનામાં શરૂ થાય છે.

આ નવલકથાનું સાહિત્યિક કે વિવેચન મૂલ્ય કદાચ ન પણ હોય. પણ આને સર્જન તો કહેવું જ રહ્યું. આજના સંદર્ભે ભારત વિશે જે વાતો યુવાનોમાં મૂકવી જોઈએ એ કામ અમીશ કરી રહ્યો છે. અમીશ એ પેઢી માટેનો લેખક છે કે જેને દાદા-દાદીની વાર્તાઓ સાંભળવાનો સમય કે તક નથી મળી.

આપણા ભગવાનોને આપણે એક શક્તિના રૂપમાં જોવા જ પડશે. તેને કરેલા ફેરફારો કે તે કરવા ધારતા ફેરફારોને નવી પેઢીમાં રોપવા પડશે. વિચારો જ ક્રાંતિ કરી શકે છે.

સીતાના જન્મથી લઈને રામ અને સીતાના લગ્ન અને વનવાસ સુધીની વાત છે. વાયુપુત્રો અને મલયપુત્રોનો ગજગ્રાહ અને બીજી બાજુ રાવણ ધીમે ધીમે વધારતો જતો પોતાનો વેપાર, એ સિંધુસંસ્કૃતિ પર તોળાતું સંકટ બને છે. તેની સામે મોટા નેતૃત્વને મૂકવાની વાત થઈ રહી છે. ત્યારે ફરી ભારતમાં એ જ કડાકુટ કે મલયપુત્રો પોતાના નેતાને મૂકવા માંગે છે ને વાયુપુત્રો પોતાને, કોઈ સમન્વય કરવા નથી ઈચ્છતા. સીતા રામને પરણીને એ સમન્વય સાધવાનો રસ્તો બનાવે છે અને એ એકતા જ કદાચ ભારતને રાવણથી બચાવી શકે.


કથા જાનીપહેચાની નથી. માત્ર પાત્રોના નામ જ જાણ્યામાણ્યા લાગે એવા છે. ઘણું ઈતિહાસનું સંશોધન, થોડો માયથિકલ ટેસ્ટ અને તેમાં કલ્પનાનો કિમામ ઉમેરીને જક્કાસ બનાવ્યું છે આખું ચિત્ર...

ઘણાં કારણો, ઘણાં પ્રશ્નો ઘણી વાતોના ઉત્તર આપણને મળી જાય છે. આવી સંશોધનાત્મક અને વિચારપ્રધાન નવલકથા આપણે ત્યાં ઓછી લખાય છે. હજુ ગુજરાતી સાહિત્યકારો પ્રેમલા પ્રેમલી કે થ્રિલર રસોઈ બનાવવામાંથી ઊંચા નથી આવ્યા અને હજુ ગુજરાતી વાચકોને એવી જ રસોઈ ભાવે છે. જો કે નવી પેઢીમાં કેટલાક આશાસ્પદ છે જેની ચર્ચા પછી ક્યારેક અત્યારે તો 
સીતા વીશે વાત કરીએ...

સીતાઃ મિથિલાની વીરાંગના... એ વાંચતા વાંચતા મને વિચાર આવ્યો કે આપણી સીતા તો કેવી છે, લવિંગ કેરી લાકડીએ રામ સીતાને મારે તો પણ તે મૂર્જાઈ જાઈ એવી. જ્યારે આ સીતા વીરાંગના છે. આજની સ્ત્રીની પ્રેરણા રૂપ તો આવી સીતા હોવી જોઈએ. જેને લાકડી ચલાવતા આવડે છે, જેને તલવારબાજી આવડે છે. જેને ઘોડા ખેલવતા આવડે છે, જેને રાજ્ય ચલાવતા આવડે છે અને એકલે હાથે રાવણના ગુંડાઓ સાથે લડી પડે એવી વીરાંગના સીતા. મારા ભારતની ધાર્મિક પ્રજાનો આદર્શ આવી જ સીતા હશે. કદાચ આવી જ સીતા હશે પણ આપણા સૌંદર્યપ્રેમી સાહિત્યકારોએ જ સીતાને કોમળ બનાવી દીધી અને તેના આદર્શે ભારતની બધી સ્ત્રીને કોમળ બનાવી દીધી. એ પતિવ્રતા એ અર્થમાં હતી કે તે પતિ સાથે લડાઈમાં પણ ખંભે ખંભા મેળવીને ધરતી ધ્રુજાવી શકે ખરા અર્થમાં સહધર્મચારીણી નહીં કે ઘરમાં પડીને પતિની માથે પડે...

આજે પણ એવો સમાજ છે જે પોતાના દીકરાની વહુ કે ઘરની દીકરી કમાવવા જાય તો જીભ કાઢે ને નાકનું ટેરવું ઊંચું કરી જાય કે સ્ત્રીઓની પ્રગતિ જોઈને અસહકારી સમાજ ઉભો થાય... એવા ઓએ આ વીરાંગના સીતાના જીવનમાંથી ધડો લેવા જેવો છે.

વિશેષ તો તમને આ પુસ્તક કહેશે... અહીં તેમાંથી ગમેલા કેટલાક વાક્યોના દાણા વેરું છું...

- ઘણાં લોકો એટલા ચતુર નથી હોતા કે જીવનના આશીર્વાદ ઓળખી શકે. તેના બદલે તેમનું ધ્યાન આ દુનિયામાં તેમને જે નથી મળ્યું તેની પર જ કેન્દ્રિત હોય છે.

- આપણે ન ટાળી શકીએ એવી વસ્તુઓ માટે તૈયાર રહેવું સારું.

- જીવનમાં અમુક વસ્તુઓ જાણવા માટે અમુક આયુ હોય છે. તમારે તેના માટે સજ્જ થવું પડે છે.

- પેટ ખાલી હોય ત્યારે પણ પોતાનું ચારિત્ર્ય મક્કમ રાખવાની ક્ષમતા બધામાં નથી હોતી.

- ઘણીવાર નિર્ધનોમાં ધનવાન કરતાં વધારે ઉમદા ગુણો હોય છે.

- ધ્યેય નક્કી કરવા માટે તમારે તમારું હૃદય વાપરવાનું, પણ એ ધ્યેય સુધી જવાનું આયોજન કરવા માટે તારે તારા મસ્તિષ્કનો ઉપયોગ કરવો પડશે.

- તમારે મુક્ત વિચારધારા તો અવશ્ય અપનાવવી પડશે. કારણ કે એ વિચારધારા જ ભારતીય છે. પણ આંધળા અને મૂર્ખ બનીને મુક્ત વિચારધારા અપનાવાની આવશ્યકતા નથી.

-  મોટાભાગના લોકો સમાજ અને કુટુંબના દબાણ સામે નમી જાય છે. જોકે તેના કારણે તેમનામાં ભયંકર નિરાશા ઉત્પન્ન થાય છે. એવા લોકો સુખી નથી રહી શકતા, ક્રોધમાં જ રહે છે, અને અસમતુલિત અને અસંતુષ્ટ જીવન જીવતા જાય છે. ઉપરાંત સમાજને પણ તેના કારણે સહન કરવું પડે છે. સમાજને એવો ક્ષત્રિય મળે છે જેનામાં શૌર્ય નથી અને જે સમાજનું રક્ષણ કરી શકે એમ નથી. એ સમાજને એવો બ્રાહ્મણ મળે છે જેનામાં વૈદ્ય કે મૂર્તિકાર સ્વરૂપે કૌશલ્યપૂર્ણ શૂદ્ર બનાવાની અભિરૂચિ છે. માટે એવો બ્રાહ્મણ બહુ ખરાબ શિક્ષક બની રહેશે. છેવટે, એ સમાજને અધોગતિની દિશામાં લઈ જશે.

- પીડાકારક સ્મૃતિઓને વળગી રહેવું નિરર્થક છે.

- સમસ્યાઓ અને પડકારોનો કદી અંત આવવાનો નથી, તે તો આ જીવનનો હિસ્સો છે.

- ભાગી છૂટવાથી  કદી ઉકેલ મળતો નથી. તમારી સમસ્યાઓનો સામનો કરો. તેના ઉકેલ શોધો. એ જ છે એક યોદ્ધાની રીત.

- પાછળ જોઈશ નહીં. ભવિષ્ય સામે જો. તારા ભવિષ્યનું ઘડતર કર. ભૂતકાળનો શોક કરવાની આવશ્યકતા નથી.

- માણસનો સૌથી ભયાનક શત્રુ એ જ બની શકે જે ક્યારેક તેનો શ્રેષ્ઠ મિત્ર રહી ચૂક્યો હોય.

- પરિવર્તનથી અસંતોષતો જન્મે જ.

- અશ્રુઓ છુપાવવા માટે જ હોય છે.

- મહાનતા બહુ મોટી અંગત પીડાના ભોગે જ આવે છે.

- સૌ પ્રથમ તો, તે એક આવશ્યકતા નથી. લગ્ન કરવા કોઈ માટે ફરજિયાત ન હોવાં જોઈએ. અયોગ્ય માણસ સાથે પરણી જવાથી મોટી દુર્ઘટના અંગત જીવનમાં બની શકે નહિ. તમારે તો જ પરણવું જોઈએ કે જો તમને કોઈ એવું પાત્ર મળે કે જેને તમે ખરેખર પ્રશંસતા હોવ તથા જે તમારા જીવનનું ધ્યેય સમજવામાં અને સિદ્ધ કરવામાં મદદરૂપ બને. અને તમે પણ તે પાત્રના જીવનમાં એ જ ભાગ ભજવી શકો. જો તમે એવું એક પાત્ર મળે, તો તમારે પરણવું જોઈએ.

- માત્ર નેતૃત્વ પૂરું પાડે તે જ આગેવાન ન કહેવાય, તે આદર્શ પણ હોવો જોઈએ. તેણે પોતાના પ્રચાર મુજબ આચરણ પણ રાખવું જ પડે.

- આગેવાન એટલે માત્ર એ વ્યક્તિ નહિ કે જે લોકોને તેમની ઈચ્છા મુજબ જીવન આપે. લોકોએ કલ્પ્યું હોય, તેનાથી પણ વધારે સારા બનવાનું તેમને શીખવે તેને આગેવાન કહેવાય.

- ભારતનો ઉદ્દય થશે, પરંતુ સ્વાર્થી કારણોને લીધે નહીં. તેનો ઉદય ધર્મ માટે થશે...સર્વના ભલા માટે તેનો ઉદ્દય થશે.

- પરિસ્થિતિ એવી છે કે યુવાનો અને યુવતીઓ અંતિમવાદી વિચારધારા ધરાવતા થઈ ગયા છે. બુદ્ધિ છે પરંતુ ચાતુર્ય નથી. નિર્ધનતા છે. હિંસા માટે પ્રેમ છે. એ લો એમ નથી સમજતા કે તેમના સમાજમાં જે સમતોલન ખોરવાયું છે, એ જ બધી સમસ્યાઓનું મૂળ છે. એ લોકો સરળ અને ત્વરિત ઉપાય શોધી રહ્યા છે. અને જે લોકો એમની જેમ નથી વિચારતા એમને તે લોકો ધિક્કારે છે.

- આ અંતિમવાદી વિચારધારાવાળા, શક્તિહીન, હિંસાપ્રેમી યુવાનોને સરળ ઉપાય જોઈએ છે અને તે લોકો નબળા ઉપર આક્રમણ કરે છે. તેના કારણે તેમને મજબૂત અને શક્તિશાળી હોવાનો અનુભવ થાય છે. પુરુષપ્રધાન જીવન શૈલીના વિચારો તેમને વિશેષતઃ આકર્ષક લાગતા હોય છે અને એ વિચારો તેમને દિશાહીન બનાવી દે છે. આમ સમાજમાં અંધાધૂંધી ફેલાય છે.

- નિયમો શક્ય તેટલા ઓછા હોવા જોઈએ, માત્ર એટલા જ કે જેના માળખામાં રહીને માનવજાતની સૃજનાત્મકતા શ્રેષ્ઠરીતે અભિવ્યક્ત થઈ શકે. સ્વાતંત્ર્ય એ જ જીવન જીવવાનો પ્રાકૃતિક માર્ગ છે.

- જીવન એટલે માત્ર આપણી ઈચ્છાઓ જ નહીં, આપણું ઉત્તરદાયિત્વ પણ ખરું. આપણને માત્ર અધિકારો જ નથી મળેલા, આપણે આપણાં કર્તવ્યો પણ પૂરાં કરવાનાં છે.

- ક્યારેય પ્રેમ પામવો જ નહીં એ કરતાં પ્રેમને પામીને ગુમાવી દેવો વધારે સારો.

- આ એવો દેશ છે જ્યાં લોકોને નિયમો અને આયોજનો ગમતાં જ નથી.
Posted in આંખના ઈશારે.... | Tagged | Leave a comment