પોલિટેકનિકઃ પ્રશાસન અને સમાજની આંખ ખોલવાનું સર્જકીય કર્મ

પોલિટેકનિક - વાર્તાસંગ્રહ 


- મહેન્દ્રસિંહ પરમાર

‘કરસનદાસ પે એન્ડ યુઝ’ ફિલ્મ ગુજરાતીમાં આવ્યું. ‘ટોઈલેટ એક પ્રેમકથા’ એ હિન્દીમાં આવનાર છે. આ વચ્ચે શૌચક્રિયાના વિષયને લઈને કોઈ આવું સરસ લખી શકે – આવું કલાત્મક કામ કરી શકે એવી વાતો થવા લાગી છે ત્યારે ગર્વથી કહેવાનું મન થાય કે આ બધા પહેલા અમારા વાર્તાકાર મહેન્દ્રસિંહ પરમાર આ વિષય પર કલાત્મક કામ કરી ગયા છે.

એક તરફ બીજા ગ્રહો પર માનવ વસાહત કરવાની વેતરણમાં પડેલું વિશ્વ છે અને બીજી બાજુ બે નંબર જવા માટેની જગ્યાની વેતરણમાં જિંદગી કાઢી નાખવી પડે તેવી વિટંબણાઓ છે. 

પોલિટેકનિક વાર્તાસંગ્રહમાં કુલ દસ વાર્તાઓ છે. નવી ટેકનિક અને શબ્દોની પોલિસીએ આ વાર્તાસંગ્રહનું અને વાર્તાકારનું નામ ઊંચા સ્થાને મૂકી આપ્યું છે. એક પછી એક વાર્તા વિશે વાત કરીએ...

1. પોલિટેકનિક –

વાર્તા એક કોલેજના પાછલા મેદાનને મળત્યાગ માટે વાપરવામાં આવે છે. તે સમયની આખો દિવસ કામ કરીને કંટાળેલી નાયિકાઓ અને પોલિટેકનિકનું મોકળું મેદાન. એ કોલેજ પછી દિવાલ ચણી લે છે અને પછી પડતી મુશ્કેલીઓ. અલગ અલગ જગ્યાઓ શોધતી ‘બાયું’ અને તેના ઉપાયો – ચુંટણીના પ્રચાર માટે આવેલા નેતાઓ પાસે કરાયેલી માંગણી એક બાજુથી તમને હસાવે અને એક બાજુ સમાજનું વરવું ચિત્ર મૂકીને પ્રશાસન અને સમાજની આંખ ખોલવાનું સર્જકીય કર્મ મહેન્દ્રબાબુની ભાષા કરી રહી છે. 

2.  હવે કઈ પોલિટેકનિક?

પોલિટેકનિક કોલેજની દિવાલ ચણી લેવામાં આવે છે પછી પછી તેમાં બાકોરાં પાડીને પણ સમુહશૌચ માટેની ક્રિયા ત્યાં શરૂ રહે છે ત્યાંથી આ વાર્તાનો પ્રારંભ થાય છે. આખરે ત્યાં કલેક્ટર કચેરી બને છે છતાં સ્ત્રીઓની લાચારી કે જાહેર રસ્તામાં શરમને નેવે મૂકીને પણ જાહેર રસ્તા પર બેસવું પડે છે. અને પછી કલેક્ટર સુધી ગયેલી આ સમસ્યા. આખરે શૌચાલયરથ મૂકાઈ છે. પણ એ ઉકેલ તો માત્ર કલેક્ટર કચેરીના ઉદ્દઘાટનમાં પધારતા પદાધિકારી સામે સમસ્યા ન આવે તે માટે હતો. પછી પાછી એની એ દશા. 
બન્ને વાર્તાઓ આપણી સામાજિક વિટંબણાં પ્રસ્તુત કરે છે અને એ સાથે જ પ્રશાસન સામે ભારે કટાક્ષ રજૂ કરે છે. 

3. ઊડણચરકલડી

જીવી નામની નાયિકા એક નાયકને એટલે પરણવા તૈયાર થઈ છે કે વરના ઘરે શૌચાલય છે. પછી એના પિયર આંટો મારવા પણ તૈયાર નથી થતી કે નથી કો લગ્ન-પ્રસંગે આવતી સૌને તેના પતિ પ્રત્યે પ્રેમ લાગે છે પણ આ પ્રેમ તો છે ટોઈલેટ સાથેનો. આવા નાજુક વિષયને પ્રાદેશિક બોલી અને પ્રાદેશિક રિવાજો સાથે વણી લઈને કલાત્મકતા બક્ષી છે. 

4. ઈન્ટેલેક્ચુઅલ ઈન્દુભાઈ

મને ગમેલી અદ્દભૂત વાર્તા. ગમી એટલે કે તેમાં ઈન્દુભાઈ ખૂબ વિદ્વાન – જ્ઞાની વ્યક્તિ છે. પ્રોફેસર છે. કોમી રમખાણો એની નજર સામે જૂએ છે તો તેને એમ થાય કે ગાંધી, સાર્ત્ર, રિલ્કે, લૂઈ પાશ્વર આ બધાની ફિલસૂફી ભણાવેલી એ ક્યાં જાય છે? કેમ આટલી માનવતા નેવે મૂકાઈ જાય છે. ગોધરાનો હત્યાકાંડ આ રીતે પણ કહેવાતા ‘બુદ્ધિશાળી’ ઓ પર ભારે પાડી શકાય તેવી દૃષ્ટિ સમાજને સતર્ક કરતા સર્જકમાં જ હોય. આખરે ઈન્દુભાઈના સ્મૃતિભ્રમના વિલાપો આપણને પણ કહેવડાવે છે કે કેમ કશું થઈ શકતું નથી. કાયમી ઉકેલ કોની પાસે?

5. ઈસ કી મા કા સુંદરજી

આર્મીની ભરતી અને અંદરના અરમાનો વચ્ચે વલવલતો એક બેકાર યુવાનની વાત પણ એટલી જ સિફતાઈથી આલેખવામાં આવી છે. આર્મીની ભરતીમાં આચરાતી અમુક પરંપરાઓ જેમને તેના સંદર્ભનો ખ્યાલ હોય તેમને પેટપકડીને હસાવે છે અને એટલો જ સામો કટાક્ષ પણ જોવા મળે છે. 

6. આઈ.એસ.આઈ.નો હાથ

ધર્મના નામે ઉભા થતાં ધંધાને આડેહાથ ઉપાડ્યા છે આ સર્જકે. કોઈ લાચારની રોજીરોટી પર એક ધાર્મિક સંસ્થા આડકતરો પ્રહાર કરે છે એ ક્યારેય જોવાતું નથી. મંદિરમાં સહાયના નામે પસ્તીઓ ભેગી કરવાથી પસ્તીભેગી કરીને વેચીને પૂરું કરનારાની રોજીરોટી સામે સમસ્યા સર્જાઈ છે. સસ્તા ભોજનના રસોડા ચાલે છે તેથી ટીફિન પર ઘરનું ગુજરાન ચલાવનારા પર આર્થિક તવાઈ આવે છે. એક પ્રોફેસર જે જગ્યાએ મંદિર છે ત્યાં કોલેજની જગ્યા ફાળવાયેલી તેથી ઘૂંઘવાઈ ઊઠે છે. ધરમ જે રીતે ગમે તેવા રોજકારણી, ગૂંડા કે કર્મચારીઓની પૂંછડી પટપટાવા મજબૂર કરે છે તેના પર જબરો કટાક્ષ ફેલાયેલો છે. આ વાર્તા તો વાંચે જ છૂટકો. 

7. સાહેબની શોકસભા 

આ વાર્તામાં અખિલેશ નામે પાત્રના મનોભાવો વર્ણવાયા છે. રચનારીતિ જાણીતી છે અને સાહેબના બે વિદ્યાર્થીને એકમેક પ્રત્યે ચડસાચડસી હોય એવી સામાન્ય ઘટનાને મનોભાવો દ્વારા વાર્તાનું સ્વરૂપ વપરાયું છે. 

8. શીર્ષકઃ હજી નક્કી નથી.

નવી જ રીતભાત લઈને આ વાર્તા આવે છે. એક સભામાં થતી વાર્તારીતિની વાતો દ્વારા જ આખી વાર્તા કહેવાઈ જાય? સો ક્યુટ... મહેન્દ્રબાબુની આવી છલના જ આકર્ષી લે છે અમને. એમાં કહેવાતી વાર્તા પણ કેટલી રોચક અને નવા વિષય સાથે. કથાનાયક કરતા વધુ તો આપણેને રમ્યગુંચ ઊભી કરે એવી વાર્તા... કદાચ આને જ બ્રહ્માનંદ સહોદર આનંદ પ્રાપ્ત થાય એવું કહેતા હશે. પિતાની ડેડબોડી પુત્રના મેડિકલ એક્સામ્પલ તરીકે આવે અને જે મનોભાવો રચાય તે કદાચ આઉટસાઈડરને પણ બાજુ પર મૂકી દે. અરે આવનારા સમાજમાં ઊભી થનારી આઉટસાઈડરનેસ ક્યાં જઈને ઊભી રહેશે... એમાંય જે નાયકની પ્રેયસી મજાકમાં ને મજાકમાં જે કૃત્ય કરી બેસે છે ત્યારે વાર્તાકારે નક્કી કરેલી આ રીત જ શ્રેયકર રહેત, નહીં તો આ વર્ણનોમાંથી કલાત્મક રીતે પસાર થવું કદાચ લેખકના હાથમાંથી પણ દોર સરકાવી જાત. શું કહેવું? કોઈ કથાકાર આવો પણ ગુજરાતીમાં લખી શકે અને કથનરીતિ અને કથાનક બને સલામ માગી લે. 

9. એમ. પી. અજમેરા

મારા જીવનમાં જોયેલી કેટલીક ઘટનાઓનેવાર્તામાં આ રીતે ઉચ્ચાઈ પર મૂકી શકાય તે મહેન્દ્રબાબુ જ આપણને સમજાવી શકે એ પણ થોકબંધ થિસિસ લખીને નહીં પણ વાર્તાના સચોટ ઊંડાણ દ્વારા. એક શિક્ષક તેને ખરેખર તો ભણાવવામાં જ રસ હોય છે, પણ ચુંટણીનો ઓર્ડર નીકળે ને એ પ્રિસાઈન્ડિંગ હોય ને પછી કાગળિયાં રેઢા ન મૂકી શકવાના કારણે જે વલોવાય છે. શૌચક્રિયા પણ વ્યવસ્થિત કરી શકતો નથી આવી દશા સર્જાય છે અને બીજી વખત ચુંટણીના કર્મચારી બનવામાંથી છટકવા માટે પોતે જ ઉમેદવારનું ફોર્મ ભરે છે. આ વાર્તા સાથે મારું કેથાર્સિસ જોડાયેલું છે. અનુભવનું નહીં પણ જોયેલાનું ખરું મારા પિતા પણ શિક્ષક અને હું પણ શિક્ષક. હું જોતો આવું છું કે આઝાદીના આટલા વર્ષે પણ ચુંટણી વખતે શિક્ષકોની દશા શેરીના કૂતરા કરતા પણ બદતર કરી નાખે છે તમામ સરકારો. આને તો પાઠભણાવવા માટે બધાએ અજમેરાની જેમ એક સાથે દસહજાર ડિપોઝીટના જાતા કરી ઉમેદવાર તરીકે ઉભું રહેવાય પછી પ્રશાસન શું કરે? જાગૃત કરે તે જ સર્જક.

10. પોસ્ટકાર્ડ જેટલી (જ) વાર્તા?...

પોસ્કાર્ડની પેઢી અને ઈ-મેઈલ – બ્લોગની પેઢીને સાથે કરીને રચનારીતિ પણ એના જેવી આલેખી છે. પણ રચનારીતિમાં જમાવટ થતી નથી. વળી પોસ્ટકાર્ડને સ્કેન કરીને જ સીધા મૂકવામાં આવ્યા છે એટલે વાર્તાપ્રસ્તુતિમાં નાવિન્ય ચોક્કસ છે. પણ અદ્દભૂત ન લાગી. 


વાર્તાઓ વાંચીને મહેન્દ્રસિંહજીને પત્ર – ફોન કે કોઈપણ કોમ્યુનિકેશનના સાધન દ્વારા વાત કરવાની જે ઈચ્છા થઈ તે અહીં પત્ર દ્વારા જ કહેવાનું મન થાય છે. 

પ્રિય, મહેન્દ્રબાબુ,

(માફ કરશો. મહેન્દ્રસિંહ પરમાર જેવું જાજરમાન નામની સામે મહેન્દ્રબાબુ કહું છું તે આપને ખુંચતું હશે પણ લાડ કરવા ખાતર લખ્યું છે.)

યારરરર. આપની વાર્તા પણ બાકી ગુજરાતી વાર્તાનું તળ ભેદી નાખે છે અને અમારું હૈયું. ઘણીવાર મેં ચર્ચામાં મારા દોસ્તોને કહ્યું છે કે ખત્રી પછી બધી જ વાર્તા વાંચવાનું મન થાય એવો વાર્તાકાર મને નથી મળ્યો. પણ મળ્યા, નામે મહેન્દ્રસિંહ પરમાર. મિત્ર અજય સોની સાથે જ્યારે જ્યારે ચર્ચા થાય ત્યારે એ વાત આવે જ કે ભાવનગરનું પાણી વાર્તાકલામાં નોખીભાતનું જ છે. તમે અમને જાણે નિરાંતે બેઠીને વાર્તા કહેતા કેમ હોવ! એવી રચના થતી જોવા મળે છે. અજમેરાવાળી, શીર્ષક નક્કી નથી વાળી અને ઈન્ટેલએક્ચ્યુઅલ ઈન્દુભાઈ આ ત્રણ વાર્તાઓએ તો મોહીલીધો છે. મને હંમેશા એમ લાગ્યું છે કે ટેક્નિક મહત્વની નથી, નોખો-અનોખો વાર્તાપ્લોટ આપને મળે પછી એ વાર્તા જ તમને નવી ટેક્નિક આપશે. આ વાત સાથે મહેન્દ્રબાબુ આપ સહમત ખરા? 

મારા બ્લોગ પર હમણાં હું સતત ધ્રુવ ભટ્ટની સિરિઝ વાંચું છું તો એમના વિશે લખું છું અને મને ધ્રુવ ભટ્ટનું સર્જન જે કારણે ગમ્યું છે એ જ કારણ આપના સર્જન માટે છે કે મને એવો સર્જક ગમે જે જીવાતા જીવનની વિટંબણા અને સંવેદનાને સ્થાન આપે અને સામાજિક રીતે આપણને જાગૃત કરે – સતર્ક કરે. 

આપે પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છે  કે - ... પછી પ્રગટ થતી વાર્તાઓ વિશે લખનારને મળવો ઘટતો ભાવક-પ્રતિભાવ આટલો વિલંબિત કે નિલંબિત કેમ? ‘ફેસબુક’ કે અન્ય માધ્યમોમાં નવલેખકોને મળતા તત્કાળ પ્રતિભાવને જોઈને ઈર્ષ્યા થાય – પણ એમાં કૃતિ તરતી કરવાનું મન ન થાય!  - આ સ્વરમાં મારો અવાજ પણ ભેળવું. એક એક વસ્તુને તાગીતાગીને જોનારા આપ અને ધ્રુવદાદાને આમ નાણું પ્રમાણું ત્યારે સાલ્લું થાય કે આ શું કરું છું? પણ હું તો પરિચય માત્ર લખું છું. મારા મનનો ઉત્સાહ વ્યક્ત કરું છું – ગમતાનો ગુલાલ કરું છું. આપે અઢાર અક્ષૌહિણી મારી વાર્તા સુ.જો.સા.ફો.માં મે અનૌપચારિક બેઠકમાં રજૂ કરી અને આપ પોસ્ટકાર્ડ પર વાર્તા લખી રહ્યા હતા ત્યારે વાર્તા લખતા લખતા આપ અન્યો સાથે વાત પણ કરતા હતા અને એમાંથી મારી વાર્તા પૂરી થતાં આપે બે વાક્યો જ કહેલા પણ એ ગમેલા અને મારી સ્મૃતિમાં આજ સુધી ધરબાયેલાં છે. આપની વાર્તા કલા માટે તો હું કાયલ રહ્યો  જ છું. ક્યારેક અંદરથી ઈચ્છા પણ થાય કે ચાલો ને બંડલ ભરીને મોકલું મારી વાર્તા ને એ મને એમાંથી વાર્તાકલાના પથપર લઈ જાય. ક્યારેક એવું ય થાય કે હું રજૂ કરું વાર્તા આપની સામે અને મને કહેતા જાવો આ બરાબર છે આ બરાબર નથી... ક્યારેક એવું પણ થાય કે આપ અહીં આવો ને ફળિયામાં આપ આપની વાર્તા કહો અને પછી તેની ચર્ચા થાય... પણ નથી થતું આવું કાંઈ... લગભગ આપની વ્યસ્તતા હોય એવું સમજીને પણ દૂર રહું છું. ક્યારેક કોઈ કિનારે આપણે મળીશું ત્યારે વાત... આ વાંચતો હતો ત્યારે જ ધ્યાને આવ્યું કે આપનો બીજો વાર્તા સંગ્રહ પણ બહાર પડ્યો છે, એ પણ વાંચીશું અને આમ જ બ્લોગ પર બબડીને શાંત થઈ જઈશું. એકલવ્યતા મને રાસ આવી ગઈ છે. આપની વાર્તાઓમાંથી શીખ્યો છું. એ માટે પણ વંદન. ચાલો મળીએ ત્યારે...

(સામાન્ય રીતે હું પ્રકાશક નથી લખતો કારણ કે આ જાહેરાત નથી પરંતુ આ વાર્તા સંગ્રહ તો કોઈને મન થાય તો ખાસ ભાવનગર - લટૂર પ્રકાશનમાંથી મંગાવીને વાંચજો. હવે લટૂરના નામ નંબર મેળવી લેજો.)
Posted in આંખના ઈશારે.... | 3 Comments

પ્રતિશ્રુતિ વાંચીને… બીજા જન્મે ભીષ્મ થવા ઈચ્છું.

પ્રતિશ્રુતિ

- ધ્રુવ ભટ્ટ

બીજો જન્મ લેવાનું મારી ઈચ્છા પર ઈશ્વર છોડે તો હું ભીષ્મ બનવાનું પસંદ કરું. ધ્રુવ ભટ્ટની – પ્રતિશ્રુતિ – સાંભળ્યા પછી થયું કાશ હું ભીષ્મ હોત... 
એકંદરે બધા જ ભીષ્મ જેવી પ્રતિજ્ઞા નૂંમા રૂઢિઓ અને સામાજિક બંધનોના ગુલામ હોય છે. પણ ભીષ્મની વાત અલગ છે. ભીષ્મએ પ્રતિજ્ઞા નહોંતી પાળી પણ પીડા પાળી હતી. 

સાત વસુઓના અંશને એક કરીને શાંતનુ અને ગંગાનું આઠમું સંતાન એટલે દેવવ્રત. અહીં લેખકે તેના બાળપણનું આલેખન કરીને આ કથા એક ઊંચાઈ પકડે છે. ભીષ્મની એક વયોવૃદ્ધ તરીકેની જ કલ્પના આપણને જોવા મળે છે. પણ તેનું સામાન્ય જન જેવું બાળપણ પણ હોય તેની કલ્પના જ રોચક હોય. આર્યાવર્તના અજેય, અજોડ એવા શસ્ત્ર અને શાસ્ત્રના જ્ઞાતા તરીકે પ્રખ્યાત બનેલાનું બાળપણ કલ્પવું જ ચમત્કૃતિ છે. 


બાળપણની કલ્પના અને ભીષ્ણની પીડાના અંગત મનોભાવો અને વચ્ચે વચ્ચે ઝળકતી જતી સર્જકીય ઉક્તિઓ આ ત્રણ બાબત ન હોત તો આ ‘અગ્નિકન્યા’ જેવી જ બની જાત. પણ પુરાકલ્પનની દૃષ્ટિએ તો એ જ મહાભારતની ઘટનાઓ ધડાધડ ઉતરતી જાય છે. એક સિરિયલની જેમ જ. પણ ઉપરોક્ત સંદર્ભની વાત કરી એમ કે તેમાં ભીષ્મના મનોભાવોનું વર્ણન, તેના બાળપણનું વર્ણન મેદાન મારી જાય છે. 


બ્રાઝીલિયન લેખક પોલો કોએલો જે કારણે મને ગમે છે એ જ કારણ ધ્રુવ ભટ્ટ ગમવાનું છે. વચ્ચે વચ્ચે કોઈપણ પાત્ર કે પરિસ્થિતિને મુખે એવા જિવનરહસ્યનું કે જિવનરસનું ઉદ્દઘાટન કરે કે આપણે ત્યાં ઘડીબેઘડી ઠહેરવું જ રહ્યું. 


એવા જ કેટલાક જિવનરસ અને રહસ્યને ઉદ્દઘાટિત કરવી વાતોને માણીએ...


એ પહેલા થોડું કે...  અહીં ભીષ્મ, વસુઓને આપેલા વશિષ્ઠ ઋષિના  શાપનું નિવારણ કરવા માટે જન્મે છે અને તેને આ સંસારના, પૃથ્વીના, માનવલોકના કોઈ પણ નીયમો કે લાગણીઓમાં બંધાયા વગર રહીને ફરીથી સ્વર્ગે પધારવાનું છે અને તેથી તે નિર્લેપ રહેવાનો પ્રયત્ન કરે છે. સફળ પણ જાય છે. પરંતુ તેની કેવડી મોટી કિંમત ચૂકવે છે ભીષ્મ અને ગંગા તેનું અહીં આલેખન છે. 


- પૃથ્વી પર જીવન ભલે ચોક્કસ સમય માટે, પરંતુ જીવવા માટે મળે છે, તેને નકારવાનો અધિકાર કોઈ જીવને નથી. 

- માત્ર મનુષ્યો જ, પોતે ઈચ્છે તે કરી શકે તેવી મનની શક્તિ લઈને પૃથ્વી પર આવ્યા છે. 

- નક્કી કરેલા ધ્યેય અને રીતિથી અલગ જીવવું મારા માટે શક્ય નથી. 
 
- અહીં મૃત્યુ મનુષ્યને મારી શકે છે, તેનો નાશ નથી કરી શકતું. ગયેલા દરેકનું કશુંક ને કશુંક, ક્યાંક ને ક્યાંક રહી જાય છે. 

- રાજત્યાગ, સંસારનો નકાર, સંબંધોનો તિરસ્કાર, જીવનનો સ્વીકાર અને ભીષ્ણ પ્રતિજ્ઞાઓ કરવાથી જ જો જન્માંતરો, ઋણો, અનુબંધોથી રહિત થઈ શકાતું હોત તો બધા તેમ કરત. 

- મનુષ્યો વ્યક્તિને જોવા-મૂલવવાની ચોક્કસ દૃષ્ટિ કેળવી લે છે. પછી તે વ્યક્તિનું અન્ય કોઈ સ્વરૂપ તેમની આંખને દેખાતું નથી.  

- પ્રકૃતિનું સર્જન જીવવા કાજે કરાયું છે, મૃત્યુ તો નવસર્જન અર્થે પ્રકૃતિએ મૂકવું પડ્યું છે..

- ગમે તેવા સમર્થ ગુરુ પણ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણેનું બધું શીખવી દઈ શકતા નથી. પોતે શું અને કેટલું શીખવું એ તો શિષ્ય જ નક્કી કરે છે. એમ ન હોત તો સારા ગુરુ પાસે રહેલા તમામ શિષ્યો સમર્થ નીવડતા હોત.

- માણસને આયુષ્ય જીવવા માટે મળે છે, જીવનને નકારીને સંભાવનાઓને અટકાવવાની ન હોય.

- માનવજીવન અતિ રમ્ય અને એટલું જ કઠિન છે. માણસ દેવતાઓની જેમ માત્ર પોતાને માટે અને પોતે એકલો નથી જીવતો. તે અનેકોને માટે અને અનેકોને સાથે લઈને જીવે છે. 

- માનવ માતા પિતાના મનમાં, તેમની આંખમાં, તેમની દરેક વાતમાં મને તેમનો સંતાન પ્રત્યેનાં પ્રેમ અને ચિંતા જોવા મળ્યાં છે.

- મનુષ્યો માટે સ્વાધિકાર તે અત્યંત મહત્વની ચીજ છે. 

- ભૂતકાળ જ ભાવીને ઘડે છે. 

- ધીરજ ખોઈ દે છે તે બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને બચી શકતો નથી. 

- ત્રણે લોકને અને તેમના નિવાસીઓને હું પૂર્ણ રૂપે જાણું છું. મનુષ્યલોકમાં મને જે આકર્ષે છે તે છે માનવીનો એકબીજા પરનો અડગ વિશ્વાસ અને સંબંધો પ્રત્યેની તેમની પ્રતિબદ્ધતા.

- એક સ્ત્રીએ બીજી સ્ત્રીને સમજવા માટે સાથે રહેવું જરૂરી નથી. તે શા નિર્ણયો કરે છે તે જાણો એટલું પૂરતું છે.

- અચાનક મને લાગેછે કે ઘરની જેમ જ રાજ્યો ચલાવવાનું કામ પણ સ્ત્રીઓને સોંપવું જોઈએ. સૈન્યોના અધિપતિ ભલે પુરુષો બને. 

- આપણે પ્રભાવ અને મહત્તા શું છે તે જાણી લઈએ તો તે હોતાં જ નથી.

- બોલવું જ્યારે અત્યંત જરૂરી હોય ત્યારે મૌન સેવીને બેસી રહેનાર વ્યક્તિ ઈતિહાસને ઉત્તરદાયી રહે છે.

- લડી ગમે ત્યારે લેવાય, યુદ્ધ માટે તો તૈયાર થવું પડે.

- ડરી ગયેલા, નમાલા મનુષ્યના શબ્દોનો કોઈ અર્થ હોતો નથી. 

- મુક્તિ માટેની લીલામાંથી પસાર થતાં રહીને, જીવનને લીલા સમજીને જવું તે જ તો વાસ્તવમાં સ્વર્ગ છે. 

આ અને આવા ઘણાં વાક્યો આપણને વિચારતાં કરી મૂકે છે. 

પ્રતિશ્રુતિ કેટલાક નવા અધ્યાસો ખોલે છે. મહાભારતનો એક નવો અર્થ ભીષ્મની દૃષ્ટિએ ખૂલે છે. અહીં ભાષાકર્મ પણ સુંદર છે. ધ્રુવ ભટ્ટની આ કથાનું નવું નજરાણું એ છે કે આ વખતે વિશ્વમાં જે ટ્રેન્ડ અત્યારે ચાલે છે તેવો ટ્રેન્ડ ધ્રુવ સાહેબે જાહેરમાં શરુ કર્યો છે. આ પુસ્તકના એડિટર છે મહેન્દ્ર ચોટલિયા. આ ખુલ્લેને લખી આપ્યું છે તેથી એક નવી ભાત પાડી છે. બાકી ઘણાં ગુજરાતીના પસ્તીછાપ લેખકો માટે ઘણાંયે એડીટિંગ કર્યું જ હશે.  પણ આનંદ દાયક રહ્યું. 

હે ધ્રુવદાદા ! જે રીતે આપે દ્રૌપદીની દૃષ્ટિએ મહાભારતને જોયું, ભીષ્મની દૃષ્ટિએ પણ મહાભારતને જોયું એમ આપે અહીં છેલ્લો ભીષ્મનો સંવાદ મૂક્યો છે અને કૃષ્ણને પણ તેનું પાછલું જીવન જોઈ લેવા અનુરોધ કર્યો જ છે તો આપની દૃષ્ટિએ કૃષ્ણની નજરે પણ મહાભારત ફરી કહો....
Posted in આંખના ઈશારે.... | Tagged | Leave a comment

ગાય તેનાં ગીત :શરત માત્ર વહેતા રહોની

ગાય તેનાં ગીત 

- ધ્રુવ ભટ્ટ

IMG_20170523_165424
ગીત પ્રકારને લઈને સુંદર પ્રવાહિતાથી આપણને તરબતર કરી 
દેતો સંગ્રહ છે. બાળકો સાથે ગાય શકાય તેવા પણ ઘણાં 
ગીતો છે. વિલંબિત લયમાં આકાર પામતાં ગીતો એક 
લાંબો નદીપ્રવાહ ચાલ્યો જતો હોય તેવી ભ્રાંતિ કરાવે 
તેવી શબ્દસરિતા અહીં ઉપસ્થિત કરી છે. 

શ્રીયુત્ કેતન મોદી સાહેબના ફોટોનું આવરણ જ 
પંખીના કલરવની દુનિયામાં આપણને લઈ જાય છે. 

ઓચિંતું કોઈ મને રસ્તે મળે ને કદી ધીરેથી પૂછે કે કેમ છે
આપણે તો કહીએ કે દરિયા-શી મોજમાં ને ઉપરથી કુદરતની રહેમ છે. 


ધ્રુવ ભટ્ટની આ પ્રથિતયશદાયી રચના ઉત્સાહપ્રેરક ઉન્મેષ 
આપી જાય છે. લય અને શબ્દની એવી તો જમાવટ છે 
કે દુનિયાની મોજ આવી જાય. 

તાળું વસાય નહીં એવડી પટારીમાં આપણો ખજાનો હમખેમ છે 

– આ પંક્તિએ તો કાવ્યની સુંદરતામાં ઔર વધારો કર્યો છે.
એક જ સરખા લયઢાળ લાગતા ગીતો ક્યારેક મોનોટોનસ 
જેવા લાગે. વળી દરિયો, તારા, પંખી, પ્રકૃતિનું ગાન વૈદિક 
પરંપરામાંથી ઉતરે છે. એનો નવ્યચિતાર પણ વિચારણીય કરે છે. 

કિરણ માત્ર નક્ષત્ર લોકો વસ્યું છે અવર તો તિમિરનું જ શાસન રહ્યું છે,
છતાં પણ આ રંગે પ્રકાશિત તરંગે કડી સાંકળી છે અને એક પીંછી
આમાં જ આગળ કે –


સદા સર્જનો રક્તમાંથી વહે છે અને રક્ત ક્યાંથી કહો કોણ જાણે,
શરત માત્ર વહેતા રહોની પ્રથમ છે અને આખરી છે અને એક પીંછી


બન્ને પંક્તિઓમાં પ્રથમમાં રહસ્યમય વૃત્તાંતને પડછે રહીને લીલયાને 
આલેખવાનો ચાર્મ છે તો બીજામાં ખૂદમાં જ એને ઉકેલવાની હામ છે. 
પીંછી સાધન અને કિરણો સાધ્ય તરીકે શરીર અને શરીરીનું વૈચારિક 
શરસંધાન આપણને સ્પર્શે એવું છે.

આ તો ફરવાના સર્જક... પ્રકૃતિના ખોળે વિહરવાના અને એટલે જ 
લખે છે...


પવન રંગને ફૂલની મહકને વરસતી વાદળીને અને પંખને
ક્યાં પડી હોય છે મંજિલોની ફિકર એમ ખુલ્લી દિશે સફરને દોરશું. 


આપણે ક્યાં કોઈકના કામ કરવા આવ્યા છે. આ દુનિયાને 
જીરવવા નહીં જીવવા આવ્યા છે અને તે તેમના દરેક સર્જનનો 
મૂળ સ્વર છે તે આ પંક્તિ બરાબર બયાં કરે છે. 
અને એથી જ જિંદગીને કેમ મૂકવાની વાત કરે છે....


ચાલ સખી પાંદડીમાં ઝાકળનાં ટીપાંની જેમ ફરી જિંદગીને મૂકીએ
ટેરવાંનો સ્પર્શ એક ઘટના કહેવાય છે કે લાગણી ગણાય એમ પૂછીએ.


ફરી – શબ્દ મૂકીને ઈંગિત કરે છે કે જિંદગી છે ભૂલ થાય પણ 
ખ્યાલ પડે કે હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ કહે છે એમ કે એક નવી શરૂઆતની 
શરુઆત કરવાની. 
જો એક સાથે તમે સંગ્રહ વાંચો તો પ્રકૃતિ અને પરમાત્માનું વર્ણન 
અભિધાને અડકીને મૂકી દીધેલું લાગે. પણ કવિ સદ્યાનંદના છે. 
તેણે ગીત શબ્દ મૂકીને જ વાત કરી છે. ગીત તો એનાં જ 
ને જે સરળ માણસો છે જે ગાતાં ગાતાં આપણને કંઈક 
નવું આપી જાય. લોકસાહિત્યની સરસોસરસ ચાલતી એમની 
નેમને અહીં માણી શકાય છે. 


તો વળી ક્યાંક ભોજાભગત કે અખાની જેમ કહી પણ બેસે છે કે –
ન રેશમ ખાદી ન ભગવું ન ધોળું ન કંથા સમું કંઈ સ્વીકારી શક્યો હું


મને વસ્ત્રમાં કોઈ ઓળખ જડી નહીં બેસીને રંગ્યે જશું જિંદગીભર
મૂળે આપણી આદ્ય કવિતાની ધરાતલના કવિ છે. લોકમાનસના 
મરમને ખુલ્લો પાડવાનો પ્રયાસ અનાયાસ છે. 


વરસાદ વિશે ઘણાં કાવ્યો છે. રાનમાં કાવ્ય મારે ભણાવવાનું 
આવ્યું ત્યારે જ તો આ સંગ્રહ વસાવાનું આવ્યું. અને તેમાં 
વરસાદને અલગ રીતે છતો કરતા કવિ ગાય છે કે –


ધોધમાર, ગાંડો કે સાંબેલાધાર, બધો અક્ષરનો ઠાલો અસબાબ છે
સૌને વરસાદ એનાં ખાનગી ઉખાણાનો સાગમટે જડતો જવાબ છે


વાહ કવિ વાહ... વરસાદ ખરેખર ખાનગી ઉખાણું જ હોય છે. 
દરેકનો પોતાનો વરસાદ હોય છે ને દરેક માટે અલગ સંદેશો 
લઈને આવે છે. 
જ્ઞાનનો ભાર હોવો ન જોઈએ... ભણતરનો ભાર હોવો 
ન જોઈએ... આ વાત તે સતત કહેતા રહે છે પછી 
એ કર્ણલોક હોય, અતરાપી હોય કે તત્વમસી કે અકૂપાર... 
એવું જ અહીં આખું ગીત ઉતારવું તો મુશ્કેલ છે પણ

આખો અવતાર અમે શોધતા રહ્યા ને એક સંસ્કારી ઝાડવું ભળાયું નહીં...

આ ગીતમાં કહેવાતા સંસ્કારી લોકોની અખાછાપ ઝાટકણી 
કાઢીનાખી છે. જબરું ગીત બન્યું છે. 

પંચતત્વથી જ આ બધું એકસ્યમ્ બહુસ્યામઃ। થયું પરંતુ 
પંચતત્વને અનોખા રૂપક દ્વારા લાવ્યા છે...


નભ હવા જળ સૂર્યજ્વાળા ને ધરા
સાથમાં હું આપને પણ માંગવાનો


તુલસીદાસ યાદ આવે કિષ્કીંધા કાંડમાં કહે છે કે -
ક્ષિતિ જલ પાવક ગગન સમીરા પંચજનિત આ અધમ શરીરા।। 
પણ અહીં તુલસીના અધમ શરીરાનો વિચાર કવિ નવી 
રીતે આપે છે કે હું આપને આ આપ એટલે ઈશ્વરને 
માંગવાની વાત અને જો ઈશ્વર મળી જાય તો શરીર 
અધમ રહેતું નથી પછી એ પંચપ્રાણ નવી દિશા 
ગ્રહણ કરે છે.
રવિન્દ્રનાથ કહે છે કે મારું અઘરું સર્જન બધુંયે 
લુપ્ત થશે જે ટકશે તે સરળ અને નિર્દોષ 
ગીતો હશે જે ગાય શકાશે. આ વાતને 
પંક્તિ દ્વારા વ્યક્ત થાય છે કે –


ચાલો આપણે ગીત લખીએ,
સીધી સાદી રીત લખીએ... 


આ સાદી રીતે લખવું જ અઘરું હોય છે. 
અને તેથી જ એ સર્જકનો ઉજાસ લાંબો ટકે છે જે સરળ અને સમષ્ટીને સાથે લઈને ચાલે છે.
અને આગળનું ગમેલું કાવ્ય...


કોઈ સાચ વાંચે કોઈ કાચ વાંચે
ભલા એ બધા તો લખી વાત વાંચે
સ્વયં વાંચવા ક્યાં સમય છે નજૂમી
અને તું બીજાના ઘણા હાથ વાંચે


આખી ગઝલ સુપર્બ છે તેમાં પ્રથમ પંક્તિએ જ 
ક્યારેક કાચ સામે ક્યારેક સાચ સામે થાકી જવાનું 
કાયમ તલવાર તાણી તાણી વાળા ચીનુ મોદી યાદ આવે. 


આપણને આપણામાં ઝાંખવાનો સમય નથી પણ 
માણસ બીજાનું જોવા માટે ગમે તે રીતે ટપકી પડે છે... 
માટે આગળની ગઝલમાં સતેજ કરે છે કે –


આ ઉમ્મર પદવી નામ ઘૂંટ્યા તે ભૂંસી દઈને
અંદર અનરાધાર વસ્યા બાળકને ઝીલો


બહુ અઘરું છે. છોડ છટકણાં કાળની કંદર ચેત મછંદર... 
રાજેન્દ્ર શુક્લ યાદ આવે પણ કેમ એ શક્ય બને... 
કઈ રીતે છૂટે... બસ શબ્દ છોડાવે આ બધું 
શબ્દ થઈને વિલસી રહો તો બધા વલયોની પાર 
એક અક્ષર મળી જાય છે. 
આ કવિ તોરલને કંઈક અલગ રૂપમાં જ 
ગઝલમાં લઈ આવ્યા છે. તોરલ વાળી આખી 
ગઝલ આસ્વાદ યોગ્ય છે. વળી કેટલાક પ્રયોગો 
પણ ધ્યાનાકર્ષક છે જેમ કે હિન્દી મિશ્રિત ગઝલ, 
કુકણા-ગુજરાતી ગીત, ઉર્દુ ગઝલો, એક જ આવેલું અછાંદસ... બધું જ ભાષાકર્મ બાબતે કાનપકડાવે એવું છે. ચિંતન-મનન કરનારા કવિ છે. 


શિક્ષણ પ્રથા વિશે તો  આ કવિઓને જો શિક્ષણ ખાતામાં 
લેવામાં આવે તો આપણી શિક્ષણ કેળવણીના સ્તરે જઈ શકે. 
ભોજો યાદ આવે એવો ચાબખો વાંચો –


આપણી નિશાળ હવે નદીઓથી દૂર અને ભણવામાં કેટલાંયે થોથાં,
આપણે એ દંતકથા જાણવી શું કામ જેમાં ઝાડવું મરે તો ગામ રોતાં


આપણે કેટલા દૂર નીકળી ગયાં છે એના કેટલાંય 
સ્તર આ પંક્તિઓ ખોલી આપે છે. વાણી હરીને 
મુંગા કરી દે એવી સ્થિતિની હરૂભરૂ કરાવી આપતી બાની છે.

ધ્રુવ ભટ્ટ, રાજેન્દ્ર શુક્લ, કૃષ્ણ દવે, કુન્દનિકા કાપડિયા, 
મકરંદ દવે, મહેન્દ્રસિંહ પરમાર, રામ મોરી,  
બધાં મને એટલે જ ગમ્યા છે કે તેમનું જીવન અને 
કવન અલગ નથી. જીવાતા જીવન અને લોકોની 
સંવેદનાને શબ્દદેહ આપી શક્યા છે. માત્ર એટલું 
જ કરવું જો સર્જકત્વ હોય તો હું હરગીઝ એ 
સર્જકત્વમાં શ્રદ્ધા ન રાખત પણ સર્જકોનું કામ 
છે સતર્ક કરવાનું અને એ ધ્રુવ ભટ્ટ એમના 
શબ્દોથી કરે છે. સમાજ એનું ઋણી રહેશે.

અહીંના સંગ્રહમાં અધ્યાત્મિક વાતો કરતા કાવ્યોમાં 
શક્ય છે કે મારી ચાંચ ન ડૂબી હોય પણ ઘણાં 
અભિધ્ય બન્યા છે. સીધી જ વાત કહેવાઈ છે. 
પણ તેમાં પણ પેલા ધીરા ભગત જેવી 
સભાનતા છે - ભજન ગાઈને પણ લોકોને 
માયલાને જગાડવાની ધુણી ધખાવી છે. 
આવું સર્જકત્વ શિવકર છે.
Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

તત્વમસિઃ તું હૈ તો દુનિયા કિતની હંસી હૈ..

તત્વમસિઃ તું હૈ તો દુનિયા કિતની હંસી હૈ..
IMG_20170513_132637.jpg
એક વૃદ્ધ જેવો હું દેખાઉં છું. મેં એક પોતડી પેરી છે 
અને એક ઝબ્બો. ખૂલ્લા ફળીયામાં બેસીને વાંચું છું. 
કિશોરવયના છોકરાછોકરીઓ આવીને કહે છે..., 
આટલા વર્ષે, આ યુગમાં આવા સ્થાને બેસીને 
આપ શું કરો છો...? તમે કેમ ગામડામાં જ રહ્યા? 
થોડીવાર એમ જ બધા બેસી રહ્યા મારું હસતું 
મોં જોઈને... મને પણ કંઈક વાંચવા જેવું આપો... 
એક કિશોર એમાંથી બોલે છે.  હું 
તેનો હાથ પકડીને મારા રૂમમાં લઈ જાઉં છું 
અને ધીરે રહીને તેને એક પુસ્તક આપું છું 
જેના પૂઠાં પર હળવેકથી હાથ ફેરવું છું. 
ધીરે રહીને મનમાં ગણગણું છું ‘તત્વમસિ’ 
તારો પંથ પણ ઉજાળે.


એલાર્મ વાગે છે અને હું સળવળી ઊઠું છું ત્યારે 
ગ્રીષ્મ સવારના પહોરમાં પણ ક્રોંકરેટના વનમાં 
દઝાડે છે. 

*****


લ્યુસી તરફ ઢળેલી લાગણી, સુપરિયા પાસેથી 
બાયપાસ થઈને નર્મદાને જ નહીં પણ આ 
કુદરતના પ્રેમમાં પડે છે અને જે રીતે કથામાંથી 
આપણને મળે છે એ રીતે કહેવાનું કુદરતને 
– પ્રકૃતિને કહેવાનું મન થાય કે તું હૈ તો 
દુનિયા કિતની હંસી હૈ... 


મૂળ ભારતીય પણ વિદેશ અભ્યાસ કરતો છોકરો, 
પ્રકલ્પના કામ સબબ નર્મદાના કિનારે વસતા 
આદિવાસીઓ પર રિસર્ચ માટે આવે છે અને તેના 
મનનું એનાલિસિસ થઈ જાય છે અને તે મૂળ અને 
કૂળને પામીને કુદરતના ખોળે જઈ પડે છે. 


નર્મદા કિનારાના વર્ણનો. આદિવાસી લોકોની બોલી, 
તેના રિતરિવાજો. માનવીયતા, પ્રકૃતિ સાથેનો સંબંધ, 
વચ્ચે વચ્ચે ઝરમર વરસીને વહી જતી કથાનાયક અને 
બે કથાનાયિકા વચ્ચેના સ્નેહની વાદળીઓ. એ બધું 
જ કથાને એટલું તો રસભર બનાવે છે કે તમે નર્મદાના 
પ્રવાહની જેમ તેમાં વહેતા જ રહો....


કથાનાયકના મનોભાવો સાથે વાચક ચાલી શકે અને 
તેને જજ કરી શકે તેટલો સર્જકીય ચમત્કાર જ આ 
કૃતિને સાહિત્યિક ઓપ આપવા પૂરતી છે. તમે 
કથાનાયક સાથે હોવ તેવો કેથારસિસ અનુભવ થાય 
પણ તમને એમ લાગે કે તમે તેનાથી થોડાં દૂર છો 
અને આ બધું જુઓ છો. બસ એ કર્તાના 
ભાવવિરેચનમાંથી વાચકને બચાવીને દૃષ્ટાના સંવેદનમાં 
કથાને મૂકી દેવી તે જ સાહિત્યિક સર્જકત્વની ચમત્કૃતિ છે. 


તમે એટલે દૃષ્ટાના ભાવવિરેચનમાં હોવ કે તમે પેલા 
કથાનાયકની જેમ રખડપટ્ટી નથી કરી શકતા, તમે 
ભયાવહ સ્થિતિમાં એની જેમ વર્તી નથી શકતા. 
તમે એ રસ્તે નથી જતાં જ્યાં ખબર છે કે કાબા છે... 
તમે તેની જેમ અનાવૃત્ત થઈને નથી રહી શકતા... 
છતાં બધું જ નિહાળવામાં હૃદય પેલા કથાનાયક સાથે છે. 
કંઈક છંછેડીને ચાલ્યું જાય છે. અમારા પરેશભાઈ કોટેચા 
આ વાંચીને કહે છે માણસ આ હદે વિચારોથી પણ 
અનાવૃત્ત થઈ શકે ત્યારે અહીં જે ઈંગિત છેને એને પામી 
શકાય.


ખરી વાત છે, માનવીની ભવાઈમાં જેમ અંતિમ દૃશ્ય 
ચમત્કૃતિ સર્જે છે માનવીના માનવી હોવાપણા વિશે એવી 
જ ચમત્કૃતિ સર્જાય છે અહીં અંતિમ તબક્કે. 


કશું લઈને આવ્યા નથી અને કશું લઈને જવાના નથી પણ 
આ બે અંતિમો વચ્ચે કશું ન હોવાની અવસ્થા આવી પડે તેને 
જીરવવી અઘરી હોય છે એનું ભાન સભાન પણે અહીં કથાનાયક 
કેળવે છે પેલા કૂળ અને મૂળને પામવા માટે. આપણી ગતિ તો 
એ હોવી જોઈએ...


સાહિત્યિક કૃતિ અને પસ્તીછાપ સાહિત્ય વચ્ચે આ જ 
તો તફાવત છે કે એકની શોધ ખજાનો હોય છે, જે 
બધાને જો તો હોય છે પણ અહીં સાહિત્ય પાસે 
શબ્દનો ખજાનો છે જે શોધતા શોધતા તમે મૂળ અને 
કૂળને શોધવા તરફની ગતિને આરંભો છો. 


તત્વમસિ પછી બે દિવસ મેં આ નથી લખ્યું. 
માત્ર વિચાર્યું છે. તત્વમસિથી હટી જઈને વિચાર્યું છે 
અને ત્યારે પણ મારા મને એ જ પામ્યું કે ખરે 
અહીં લખી રહ્યો છું તે યોગ્ય જ છે આ કૃતિ માટે. 


જંગલોના વર્ણનો વિભૂતિભૂષણ બંદોપાધ્યાયની ‘આરણ્યક’ 
નવલકથાના વર્ણનોના પેગડામાં પગ ન જ મૂકી શકે તેવું 
મારાથી કહેવા સિવાય રહેવાતું નથી. આરણ્યક સતત યાદ 
આવી આ વાંચતા. દીપનિર્વાણ પણ અને અકૂપાર પણ... 
અકૂપાર વિશે વાત કરવાની બાકી છે તે હવે પછી. પણ 
ભારતીય તત્વદર્શનનું મૂળ પ્રકૃતિમાંથી જ સાંપડશે. પ્રકૃતિ 
સાથે જ તો આ ધરાતલની સંસ્કૃતિ જોડાયેલી છે. 


અમારા વિસ્તારના વૈદ્ય દમણિયા સાહેબ સાથે આરોગ્ય વિષયક 
ચર્ચા થઈ ત્યારે તમણે સરસ વાત કરી કે આજે પંચતત્વો 
જ બગડી ચૂક્યા છે એટલે સંસ્કૃતિ બગડી છે જો પ્રકૃતિના 
પંચતત્વો શુદ્ધ રાખ્યા હોત તો એવું કદી ન બનતે. 


આ જ વાત કથાના પાત્ર શાસ્ત્રીજીની ભાષામાં જાણો તો...


- આપણું તો જીવન જ પ્રકૃતિ પર નિર્ભર છે. 
એને છેહ દીધે આપણે ચાલવાનું નથી.


કે પછી...


- ધર્મની નથી એટલી ચિંતા મને સંસ્કૃતિની છે, આપણી જીવનરીતિ 
અને પરંપરાઓની છે. આપણી શ્રદ્ધાની, જીવન પ્રત્યે જોવાની 
આપણી લઢણની જેટલી ચિંતા મને છે તેટલી બીજા કોઈ વાતની નથી. 
આ દેશની પ્રજા વિદેશી શાસકોને જીરવી ગયાં. પરધર્મોને પણ તેમણે 
આવકાર્યા. પણ હવે જે સાંભળું છું. જોઉં છું એનાથી ડર લાગે છે. 
હવે આપણી જીવન દૃષ્ટિ બદલવાના પ્રયત્નો થાય છે. આપણી 
પરંપરા આપણી સંસ્કૃતિ... આ જશે તો આ દેશ નહીં ટકે. 
મારી ખરી ચિંતા એ છે, ધર્મ નથી. 


ધર્મને આ દેશ જ અધ્યાત્મની એરણ પર તપાસી શકે 
કારણ કે તે સચરાચરમાં વ્યાપ્ત તત્વ પોતાનામાં પણ છે 
તેવું શોધી રહ્યો છે. માનવીયતાના મૂળને સાબૂત રાખવા 
માટે ખૂબ સરસ વાત અહીં થઈ છે...


-  એકાદ પ્રાણી કે પક્ષીની નસલનું અસ્તિત્વ જોખમમાં પડે તો 
આખી દુનિયા તેને બચાવી લેવા તૈયાર થઈ જાય. કહેવાતા બુદ્ધિજીવીઓ 
હાંફળા-ફાંફળા બનીને બોલવા – લખવા બેસી જાય છે. પૈસા ખર્ચે 
અને વિરોધ પણ કરે. પણ માણસની આખી સંસ્કૃતિ, તેની પરંપરા, 
તેના જીવનની ધરોહર સમૂળગી નાશ પામે, આખેઆખી વ્યવસ્થા 
જ ભાંગી પડે તેને પરિવર્તન ગણીને વધાવે – આ મને યોગ્ય નથી 
લાગતું, તમને લાગે છે?


અહીંથી આપણે પણ આપણી આસપાસ બનતી આ દેશની ઘટના 
તરફ વિચારતા થઈ જઈએ છીએ.  તો વળી બીજે છેડે એ જાત 
પ્રત્યે અધ્યાત્મિકતાની વાત કરે છે... લક્ષ્મણ અને કથાનાયક વચ્ચે 
પુનર્જન્મની વાતો થાય છે અને એમાં લક્ષ્મણ કહે છે તમે આ જન્મમાં 
માનો છો? અને પછીના મનોભાવો એમના જ શબ્દોમાં વાંચો...


-  અચાનક મને કંઈક નવો જ અનુભવ થયો. ઝરણાં જાણે થંભી ગયાં છે, 
હવા જાણે સ્થિર થઈ ગઈ છે, પર્ણોનો ફરફરાટ જાણે ખોવાઈ ગયો છે.  
આ પંખી નથી, અહીં પર્વતો નથી આ અરણ્યો નથી. તો આ શું છે? અને 
તરત મનમાં જ બીજો પ્રશ્ન ઊઠી આવ્યો, ‘હું કોણ છું?’ 


તરત મને સાંભરી ‘ગઝલ સંહિતા’ – રાજેન્દ્ર શુક્લ ...


“ગઈ ક્યાં તળેટી, શીખર ક્યાં ગયા સૌ, 
ન પંખી, નવાદળ, ન શબ્દો, ન કાગળ;
હવા જેમ ફરકે હવે માત્ર હોવું, 
અમસ્તું અમસ્તું જ આછું પટંતર.”


કેવડી ઊંચાઈ, એક કથા સાહિત્ય આપણને પીરસી જાય કા
રણ કે કથા સાહિત્ય જ ભારતીય મૂળને સાચવવાના શબ્દનો 
પટારો છે. આપણો સમાજ જ્યારે જ્યારે માણસાઈ ભૂલી 
બેસે છે ત્યારે ત્યારે આવા કથાલેખકોએ જાગૃત રહીને સમાજને 
સતર્ક કરવાનું કાર્ય કર્યું છે. આપણે કથાનાયકની જેમ ભૂલી 
જઈએ છીએ ત્યારે સુપરિયા જેવી નાયિકાના શબ્દો યાદ કરાવે છે કે –


-  માણસ સંસાધન નથી તે હવે સમજાયું હશે. 
એ અસ્તિત્વ છે. 


સંસ્કૃતિ અને શિક્ષક એક બીજાના પર્યાય રહ્યા છે આપણી જ 
ધરાતલ માટે નહીં જગતના ઈતિહાસ તપાસો શિક્ષકે સમાજને 
સંસ્કૃતિના રસ્તે વાળ્યા છે કે નવી સંસ્કૃતિના કિનારે મૂકીને 
પરિવર્તનના પ્રાગટ્યની ઉષાને વધાવવા શિક્ષકે જ સમાજને 
ઉજાગર કર્યો છે શિક્ષક વિશે પણ સરસ વાત મળે છે કે 

–  હું સ્વીકારું છું કે શિક્ષક બનવું સહેલું નથી. તમારા શબ્દો 
પર માણસો વિશ્વાસ મૂકે છે.


આપણી સંસ્કૃતિમાં શિક્ષકનું આ સ્થાન છે આજે આપણે 
‘સહાયક’ કે ‘બી.એલ.ઓ.’ બનાવી દીધો એવો તો 
હતો જ નહીં અને એટલે જ આપણે સૌએ શાસ્ત્રજી જેવી 
ચિંતા દાખવવી જ પડશે કે કોઈ પણ ભોગે સંસ્કૃતિને 
ટકાવી લેવામાં આવે. પણ આપણે એટલા આગળ 
નીકળી ગયા છીએ કે આપણા સમાજને એ પણ સમજાવું 
પડે એમ છે કે સંસ્કૃતિ એટલે શું? એ રગતપિત કરી 
નાખતી રૂઢી નથી, એ બોરિંગ કરતી બોરડી નથી કે 
તમને પરાણે ફસાવે, સંસ્કૃતિ એ એવો પીપળો નથી કે 
પાળવા મજબૂર કરે. સંસ્કૃતિ એ એક આર્ટ ઓફ 
લિવિંગ છે.  આ સમજાવે છે આપણો ખરો શબ્દ 
સાધક એ કહેવાતો ‘બુદ્ધિજીવી’ ક્યારેય ન હોઈ શકે. 


આખરે...


આ કૃતિમાં કહેવાયું છે એમ આ લેખકને પણ લાગું પડે કે 
તમારું કોઈ કામ વ્યર્થ નથી. સ્થૂળ દેખાતાં કામો જ સૂક્ષ્મ 
વિકાસ તરફ દોરી જાય છે. માત્ર ધન કે યશ મેળવવામાં 
જીવન સમાપ્ત કરનારા તો અનેક છે. લાખોમાં એકાદ 
માનવી જ તું જે માર્ગે ચાલ્યો છે તે માર્ગે ચાલે છે. 
ખરું જ કહેવાયું છે  ગીતાના સાતમા અધ્યાયના 
ત્રીજા શ્લોકમાં પણ...


मनुष्याणां सहस्त्रेषु कश्चिश्चतति सिद्धये। 

यततमपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्वतः।। 


(હજારો મનુષ્યોમાં કોઈ એક મને પામવા માટે 
પ્રયત્ન કરે છે અને પ્રયત્ન કરનાર યોગીઓમાંથી 
પણ કોઈ એક મારે પરાયણ થઈ મને તત્વથી 
એટલે કે યથાર્થ રૂપે જાણે છે.)
Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

તિમિરપંથીઃ ઊંડા અંધારેથી પ્રભુ પરમ તેજે તું લઈ જા.

તિમિરપંથીઃ ઊંડા અંધારેથી પ્રભુ પરમ તેજે તું લઈ જા. 


તિમિરપંથી – ધ્રુવ ભટ્ટ
IMG_20170507_102019
મારા બ્લોગ પર ઘ્રુવ સાહેબના પુસ્તકોની સિરિઝ ચાલી રહી હતી. 
તેમાં વચ્ચે તાલીમ, પરીક્ષાઓ, પરિણામો, પેપર તપાસણી અને 
એવું બધું  ચાલતું હતું ત્યારે સતીની નિશાળ ખોલવાની તાલાવેલી 
વચ્ચે તેના મનોભાવને લેખક સ્પષ્ટ કરતા લખે છે કે કે નિશાળ 
એટલે વાંચવા, લખવા અને ગણવાનું શીખવે તે વળી? બીજું 
ઘણું બધું હોય એ તો સતીને ક્યાંથી ખબર હોય! પણ આખરે 
એ ‘બીજું ઘણું બધું’ અમારું પૂરું થયું. વેકેશનના વાડામાં આવીને 
ઊભા છીએ ત્યારે ફરીથી અડધી વંચાલેયલી તિમિરપંથી ફરીથી 
હાથમાં લીધી અને વાંચવાનો પ્રારંભ કર્યો. 


વાર્તા તસ્કરી લોકોની છે ત્યારે પહેલી નજરે પસાર થતાં મને 
એમાં જાજો રસ ન પડ્યો. ઉપેક્ષાભાવ મારા મન પર હાવી થઈ ગયો. 
ક્યારેક તો એવું પણ થયું કે આવું લેખક બતાવીને શું ઉજાગર કરવા 
માંગે છે? પણ... પણ... પણ... એક નાની એવી સર્જકીય 
સતર્કતાને કારણે આ કથા સાહિત્યિક મોડ પર આવીને ઉભી રહે છે 
અને એ એટલે આખી કથામાં આવતા મનાવતાનું ચિત્રણ કરતી ઘટના 
અને માનવીય મનોભાવનો અને જીવનરીતિને બયાં કરતા વાક્યો. 


પીળા રૂમાલની ગાંઠ અને તિમિરપંથી ત્યાં આવીને જ અલગ પડે છે. 
એના અંતમાં તેના જીવનરીતિની કથનરીતિમાં અને સર્જકીય ઉન્મેષમાં. 


અંત સુધી મને માત્ર ચોરીના પ્રસંગોને અને થ્રીલ ઉપજાવનારી ઘટનાઓને 
જોડીને એક કથા કહી હોય એવું લાગ્યું પણ અંતના ચારેક પ્રકરણો જ 
ખરી ધ્રુવભટ્ટીય વિભાવના આપણી સામે મૂકીને ભરીથી ધ્રુવ ભટ્ટની ઊંચાઈને 
સલામ કરવા પ્રેરે છે. 


કેટલાક પ્રસંગો જીવનભર આપણા ચેતોવિસ્તારમાં રમ્યા કરે એવા છે જેમ કે 
શેઠને ત્યાં સોનાની દુકાનમાં સતી ચોરી કરે છે ત્યારે વિઠ્ઠલને સમજાવતા કહે છે 
કે મોહનકાકો જે શેઠ છે એ પોલીસ કેસ નહીં કરે કારણ કે ચોરાયેલો માલ
 ક્યાંથી આવ્યો... એ બધું કહેવું પડે અને એણે પણ ગફલતો કરી જ હશે. 
સતી જબરું વાક્ય બોલે છે – આ પૃથ્વી પર કોઈ તો એવો બતાવો કે જે છાતી 
પર હાથ મૂકીને કહી શકે કે હું ચોર નથી ! બધાય એ જ છે અને કોઈ ન હોય 
તો સતી પણ નથી હોવાની. 


સાધુ...સાધુ... આ એક જ વાક્ય જીવનભરનું ભાથુ બની જાય આપણને કોઈ 
ખોટું કામ અટકાવવા આ એક જ વાક્ય કાફી છે. 


આ ઉપરાંત નાનકી ડોશીનું એક વાક્ય પણ આપણને જીવન જીવવામાં સતર્ક કરી દે છે – 
આપણી કાબેલિયત વિશે લોકો માનતા હોય તે બધું આપણે પણ માનવા માંડીએ ત્યારે વિદ્યા 
આપણને છોડી જવાની. 


કોઈ લેખન વાંચીને વાચનારા જીવન પ્રત્યે તસુભાર પણ સતર્ક ન થઈ શકે તો એ 
સાહિત્ય નથી. સર્જક જાગૃત કરે છે. ભલે બ્રહ્માનંદ સહોદરની આડપેદાસ હોય પણ 
ખરા અર્થમાં તો બ્રહ્માનંદ સહોદર આનંદ જે સાહિત્ય શબ્દો દ્વારા સર્જી શકે છે તે 
જાગૃતિના પ્રહરી આપોઆપ બની જાય છે અને ધ્રુવ ભટ્ટ એવા કલમના કસબી છે. 


આખરી પ્રકરણોમાં દંગાની સૌથી વૃદ્ધ નાનકી ડોશી એક સરસ મજાની કથા કરે છે. 
અરે કથા તો શું વાત કરે છે. છાપાનો કટકો કાઢીને વંચાવે છે તેમાં સમાચાર હોય છે 
કે આંગણિયા પેઠીના વ્યક્તિ જે પૈસા લઈને જતો હોય તેની હત્યા કરીને ચોરી કરાઈ છે. 
ડોશી કહે છે અરેરે ખેપિયાની ચોરી આપણો કરે. ખેપિયા તો હજારો સંદેશાઓ લઈ 
જનારો અરે એને કોઈ રંજાડે તો આપણી વિદ્યામાં તો એમ કહેવાયું કે એની વહારે ધાવું. 
આવા કામમાં આપણો કોઈ હોય? 

અને દંગો શાંત થઈ જાય છે...

પછી માંડે છે એક નાની વાત...

એક ખૂબ વિદ્વાન બ્રાહ્મણનું ગામડાગામમાં ઘર છે. તેનો એક બાળક કાશીએ 
ભણીને પંડિત થાય છે. પણ એ બાળક યુવાન થાય લગ્ન કરે તેના છોકરાઓ 
પછી ભણવા નથી જતા. બાપા જે પાઠ કરે તે ભણી લે. તેના પણ છોકરાઓ 
એવું કરે છે. બાપા પાસેથી થોડાં શ્લોક જ સમજી શકે છે એમ કરતા કરતા 
વિદ્યા ઘસાતી ચાલે છે. હવે તો થોડાં શ્લોકોને આધારે જ તે બ્રાહ્મણોના ઘર 
કુટુંબનું ભરણપોષણ થાય છે. તેમાં કોઈ વિદ્યાધરની  - ખૂબ વિદ્વાન  ઘરની 
– કન્યા એ કુટુંબમાં પરણીને આવે છે. તે બધાને કહે છે કે હવે આમાં 
પડ્યા રહેવા કરતા નવું કોઈ કામ કરીએ. પણ કોઈ તૈયાર નથી થતું. 
આખરે તે તેના પતિને મનાવી અને નીકળી પડે છે. તેને નૃત્ય આવડતું 
હોય છે એટલે તે નૃત્ય શીખવે છે અને તેનો પતિ રસોડા કરે છે. 
આખરે ખૂબ કમાઈ છે અને ઘરે આવે ત્યારે ત્યાં બધાની સ્થિતિ 
દયનીય થઈ ગઈ હોય છે. તેના કુટુંબવાળા બધા કહે છે કે અમારા 
છોકરાઓને લઈ જાવ અને નવું શીખવો. 

(આ વાર્તાની દશા હું મારા આસપાસના બ્રહ્મસમાજમાં તાદૃશ્ય થતું જોઈ શક્યો છું.)


વાર્તાનો બોધ ધ્યાનથી સાંભળતી સતી લઈ લે છે અને 
દોંગાઓના છોકરાઓ ભણે અને નવું કામ શીખવા લાગે તે 
માટેની નિશાળ શરુ કરવાનું વિચારવા લાગે છે. 


એક અભણ પાત્ર પાસે કેવી કોઠાસૂઝ! કેવું લાઈફ મેનેજમેન્ટ... ! ! 
બસ આમાંથી નાનું અમથું સત્ય પણ પકડાઈ જાઈ તો પરિવર્તનનો માર્ગ 
ખુલ્લો છે. સતી, વિઠ્ઠલ, તાપી વગેરેની જેમ. અને તિમિરપંથી એ વાતને 
સાર્થકતાના રસ્તે પહોંચાડે છે કે ઊંડા અંધારેથી પ્રભુ પરમ તેજે તું લઈ જા.
Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

અનિલ ગુપ્તા સરનું પ્રેરક પ્રવચન

અનિલ ગુપ્તા સરનું પ્રેરક પ્રવચન - ઈનોવેશનફેર – 2017 સાપુતારા
( ઈનોવેશન ફેર -2017 તા.26/3/2017 ના અનિલ ગુપ્તા સરે આપેલું પ્રેરક ઉદ્દબોધન જે શિક્ષક, સમાજ અને સરકાર સૌને પ્રેરણા પાથેય બની રહે છે. )

anil guptasir

ઘણાં લોકોને હું નથી મળી શક્યો. આપના ચહેરા પર ખુશી જોઈ રહ્યો છું. 
જીવનમાં ઉપર ચડવા માટે સીડી હોય છે, જેમાં પહેલું પગથિયું છે ઉત્સુકતા. 
મનમાં જિજ્ઞાષા હોય. 


કોઈએ વાલી સાથે સંપર્ક કરી શાળાને આગળ વધારી તો ગામનો સમાજ 
પોતાની રીતે જોડાઈ ગયો. કોઈએ બહારથી સાધન લીધા અને સુવિધાઓ 
કરી. કોઈએ સરસ પ્રયોગો કર્યા. કોઈએ કાવ્યો લખાવ્યા. મને એ બહુ ગમ્યું. 
કાવ્યબોધ બાળકમાં પેદા થાય, સંવેદન તેની રીતે જાગી જશે. નિર્દોશ 
લોકોમાં સંવેદના ભાવ વધારે હોય છે. પચાસ બાળકોની પચાસ કવિતા 
ભેગી કરવી એ મોટી વાત છે. ઉત્સુકતા પેદા થઈ. ઉત્સાહથી ઉર્જા 
આવી અને ઉર્જાથી મને જોવા મળ્યો હરેકના ચહેરા પર ઉલ્લાસ. 
ખૂબ ખૂશી હતી તમારા સૌના ચહેરા પર.

બાળકોના જીવનમાં પરિવર્તન કર્યું. 2016 11 ડિસેમ્બરના રોજ 
રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જીનો જન્મદિવસ હતો અને અમે હનિબી નેટવર્ક 
દ્વારા નક્કી કર્યું કે ચાર ઈનોવેશ સ્થાયી રૂપમાં કાયમી સ્થાપિત રહે 
તેવા લઈ જવા તેમાંથી શિક્ષા, ટેકનોલોજી, મર્યાદા અને સંસ્કૃતિ 
જેવા ચાર પ્રકારના ઈનોવેશ પસંદ કર્યા એમાં તમારા બે અધ્યાપક પણ હતા. 
પ્રિતિ બહેન હતા અને દિલિપભાઈ બાલગમીયા હતા. બધાને 
બોલાવવા તો મુશ્કેલ હતું. પણ બે પ્રતિનિધિ શિક્ષક ત્યાં હતા. 
જેમણે કુપોષણ દૂર કરવા પ્રયત્ન કર્યો. 


મેં જોયું આજે એક અધ્યાપિકા હતી, જેઓએ બાળકોના 
વાલીઓને શીખવ્યું કે કેવી રીતે ભોજન આપણે આપીએ 
તો બાળકોનું કુપોષણ દૂર થાય. અને બાળક સ્વસ્થ થાય. 
ગુજરાતમાં આ એક મોટી સમસ્યા છે કે 43 ટકા બાળકો 
પાંચ વર્ષની ઉમરે કુપોષિત છે.  તેનું મન અભ્યાસમાં નથી 
લાગતું એ ક્યારેય ને ક્યારેય શાળા છોડી દેશે. જેમણે 
પણ કુપોષણ દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો તેમણે સરસ કામ કર્યું. 
દીલીપભાઈએ શું કર્યું? દરેક વિદ્યાર્થી પાસે મુઠ્ઠી અનાજ 
લાવવાનું કહ્યું. તેને ફણગાવીને બાળકોને ખવડાવ્યા. 
એ કોઈ મુશ્કેલ કામ નથી. કોઈ ખર્ચ નથી. સમાજ 
પાસેથી અનાજ લીધું. આવા પ્રયોગ કે જેમાં સરકાર 
પાસે અપેક્ષા રાખ્યા વગર શિક્ષક પોતાની પ્રેરણાથી 
સારા સારા પ્રયોગ કરી રહ્યા છે. તેની જેટલી 
પ્રશંસા કરવામાં આવે એટલી ઓછી છે. 


એક શિક્ષક છે જેમણે બસો-અઢીસો વિડિઓ બનાવ્યા છે, તે બધાને 
ઉપલબ્ધ થઈ જાય તો કામ થઈ જાય. જોશીજીને અનુરોધ કર્યો છે કે 
પાઠ પર ક્યૂ.આર. કોડ લાગી જાય તેથી તે પ્રયોગનો આપણે વિડિઓ 
મળી જાય. જો આવું બધા પુસ્તકમાં લગાવી દેવામાં આવે તો બધા 
પાઠના વિડિઓ મળી જાય અને એ રીતે ગુજરાત દેશમાં પહેલું રાજ્ય 
હોય કે બધા પાઠ્યપુસ્તકના તમામ પાઠમાં વિડિયો ઉપલબ્ધ હોય! 
અત્યારે આપણે એ ન વિચારીએ કે કઈ પ્રસ્તુતિ સારી છે? જે સારી 
હશે તે શિક્ષકો વાપરશે, નહીં સારી હોય તો નહીં વાપરે, આખરે 
ધીરેધીરે બધું સુધરી જશે. એક શરૂઆત તો કરી એ કે બાળકોને 
પાઠ વિડિયોના રૂપમાં જોવા મળે તો એ બધી મુશ્કેલીઓ દૂર થઈ 
જશે જે પ્રાઈવેટ સ્કૂલોની સાથે સ્પર્ધામાં આવે છે.


મને આજે એ વાત વધુ આનંદ આપી ગઈ કે કેટલાય શિક્ષકો એવા હતા 
કે તેમણે ખુશીથી કહ્યું, મેં આટલી શાળા બંધ કરાવી. મેં સાંભળ્યું છે કે 
જૂનાગઢમાં એક શિક્ષક છે તે તરૂણભાઈ. તેમણે ઘણી પ્રાઈવેટ સ્કૂલ બંધ કરાવી. 

હું એ ઈચ્છું કે તમે એક સંકલ્પ લો કે સરકારી શાળા એ આપણા સમાજની 
પહેલી પસંદ હોય, એવા દિવસો આવવા જોઈએ. બધા એવી વિનંતી કરે કે 
અમારું એડમિશન પણ કરાવી દો સરકારી શાળામાં. એવી ભલામણ આવવા 
લાગે. એના માટે સ્પર્ધા થવા લાગે! પણ જે અત્યારે સ્થિતિ છે કે ગરીબ 
વર્ગના જ બાળકો આવે એ સ્થિતિ બદલવી પડશે. 

આપણે સૌ સરકારી શાળાના વિદ્યાર્થીઓ છે, ત્યાં બહુ નિષ્ઠાથી કામ 
થાય છે. હા. એક પ્રશ્ન મેં બધા શિક્ષકો – શાળાઓમાં પૂછ્યું, 
આપના જેવી લગન, આપના જેવી શ્રદ્ધા, આપના જેવી નિષ્ઠા 
બીજા શિક્ષકોમાં કઈ રીતે પેદા કરીશું? આ પ્રશ્ન તો સ્વાભાવિક છે 
અને આ પ્રશ્ન તો પૂછવાનો હક્ક છે. મને એવું સમજમાં આવ્યું કે 
કોઈ શિક્ષક શૈક્ષણિક શોધયાત્રા કરે, અલગ અલગ શાળાઓમાં જાય, 
હું પણ આવીશ આપની સાથે. પોતપોતાના અનુભવ બતાવે તો કંઈક 
તો અસર થશે જ. 18000 ગામ છે ગુજરાતમાં. શિક્ષણનું સ્તર 
ગુજરાતનું નીચું છે. ગુજરાત ઔદ્યોગિક સ્તરે ખૂબ વિકાસ કરી ચૂક્યું છે 
પણ શિક્ષાના ક્ષેત્રમાં આપણું રેંકિંગ એટલું સારું નથી. હિમાચલ પ્રદેશ અને 
કેટલાક બીજા રાજ્યો આપણાથી આગળ છે. મને લાગે છે આપણે 
સૌ મળીને પ્રયત્ન કરશું, તો ગુજરાતનો રેંક બે-ત્રણ વર્ષમાં સૌથી ઉપર 
આવી જાય એ પ્રયત્ન આપણા હોવા જોઈએ. આ આપણે સૌ સાથે 
મળીને કરીશું તો ચોક્કસ થઈ શકશે. સાધન પણ સરકાર તરફથી છે, 
નિયત પણ સાચી છે. દિશા પણ સાચી છે, માત્ર દશા બદવાની છે. 
જ્યારે સાચી નિયત અને સાચી દિશા છે, તો દશા બદવામાં સમય કેમ 
લાગે છે?! તેના વિશે ધ્યાન આપવું પડશે. 

મારા સાથી મિત્ર વિજયચંદ સેરીજી આજે નથી આવ્યા તેણે છેલ્લા
15-20 વર્ષમાં ખૂબ મહેનત કરી અને હાલમાં 75 અનુભવોને 
જી.સી.ઈ.આર.ટી. સાથે મળીને કામ કર્યું. તેનું પ્રતિફળ ખૂબ સરસ મળ્યું. 
શિક્ષકોને તેનું ફળ મળ્યું અને સારા આઈડિયા આવી રહ્યા છે. શિક્ષકના 
મનમાં બીજ વાવવામાં આવ્યું, રવિ મથ્થાઈ સેન્ટરના માધ્યમથી. 
આ કાર્યને આગળ વધારવાની જરૂર છે. Inshodh.com પર 
બધું ઉપલબ્ધ છે, એ કન્ટેન્ટ આપ ડાઉનલોડ કરી શકો છો. 


આ ટ્રેનિંગનું એવું શેડ્યુલ બની જાય કે આપણે એક અઠવાડિયામાં 
એક કલાક શીખવા માટે કામ કરીએ. તો મનમાં બેચેનીનું બીજ 
ઉગી નીકળશે. આપણને બધાને થોડી તકલીફ થશે. અરે આને  
એટલું સરસ કરી લીધું હું નહીં કરી શકી કે કરી શક્યો? આ 
જે ઈર્ષા છે, આ ઈર્ષાથી સારું કામ થશે તેનાથી કોમ્પિટિશન 
અને કોલબ્રેશન થશે. પરસ્પર હરિફાઈ પણ થશે અને પરસ્પર 
સહયોગ પણ વધશે. હરિફાઈ એ બાબતની હશે કે હું બીજાથી 
વધારે સારું કામ કરું. અને સહયોગ એ બાબતે હશે કે 
બીજાએ સારું કામ કર્યું તે હું અપનાવી લઉં. આ એક મને 
પૂરો વિશ્વાસ છે કે તે પ્રયત્ન ખૂબ આગળ વધશે. 


આપને કદાચ ખબર હશે જ્યારે રામમૂર્તિજી શિક્ષાના 
સચિવ હતા. ઘણા સમય પહેલાની વાત કરું છું – 25-30 
વર્ષ પહેલાની. ત્યારે તેણે કહ્યું કે અમને મદદ કરો કે શિક્ષામાં 
પ્રગતિ કઈ રીતે કરી શકાશે? તમે આઈઆઈએમના સોશિયલ 
વિભાગના પ્રોફેસર છો બધી બાબતો જાણતા હશો. તો મેં કહ્યું કે 
મને એવા 25 શિક્ષકના નામ જણાવો કે જેણે પોતાની સૂઝબૂઝથી 
કંઈક નવું કર્યું છે. તો આમતેમ જોવા માંડ્યા, મેં કહ્યું, તમે 
સચિવ છો 15-20 વર્ષથી આપ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં કામ કર્યું છે, 
આપને 25 શિક્ષકના નામ નથી ખબર. તેણે કહ્યું 
આ પ્રશ્ન કોઈએ પૂછ્યો ન હતો. 

દિલિપસિંહ શિક્ષણ સંઘના પ્રમુખ હતા ત્યારે એક લાખ ચાલીસ હજાર 
કદાચ વધારે હશે એટલા શિક્ષકો સાથે મળ્યા હતા અને એ સમયે 
ત્યાં મિટિંગ કરી 25 શિક્ષકો આવ્યા. ત્યાં ભાનુમતિબેન હતા, 
મોતિભાઈ હતા. ઘણાં શિક્ષકો આવ્યા હતા. એ સમયે એક બીજ 
વાવ્યું હતું એ દિવસે. આજે વિજયના પ્રયત્નોથી અને આપ સૌના 
સહયોગથી જી.સી.આર.ટી.ના ઉત્સાહ, ગુજરાત સરકારના સતત 
સપોર્ટથી. જે વટવૃક્ષ બન્યું છે તેનું પરિણામ આપણા બાળકોને 
મળવું જોઈએ. 

માત્ર 75 શાળાઓ બદલવાથી કંઈ નહીં થાય, બધા ગામ બદલે, 
અઢારહજાર ગામ બદલે. બધા ગામનું મનોબળ વધે બધી શાળામાં 
બાળકોને એ વિશ્વાસ મળે કે તેના જીવનની જવાબદારી બધા શિક્ષકો 
નિષ્ઠાથી લે છે. 


આજે બે બાબત સારી આવી. ઘણી બાબતો સારી આવી, 
તેમાં બે બાબત ધ્યાનપાત્ર છે એક કે જે બાળક ખૂબ હોશિયાર છે 
એને એકને એક વસ્તુ શીખવવામાં આવે તો તેનું મન ભણવામાંથી 
ઉઠી જાય છે. એ કહે છે કે મેં શીખી લીધું વારંવાર શા માટે કહો છો? 
તો કેટલાક બાળકો શાળા એટલે છોડે છે કે તેને ચેલેન્જ નથી મળતી 
શાળામાંથી. તેને નવું શીખવા માટે તેને જે નવી નવી ચેલેન્જ જોઈએ 
એ આપ નથી દઈ શકતા, તમે બધા બાળકોને એક સરખી 
રીતે નાપી રહ્યા છો. જે હોશિયાર છે તે નબળા બાળકોને ભણાવે, 
તે થોડીક જવાબદારી સંભાળે. તેને થોડાં આગળના મુશ્કેલ પ્રશ્નો 
આપવામાં આવે. તો કદાચ તેનું મન વધારે લાગશે. તેવી એક 
વાત આજે આવી. એ બાળકોને આપણે છોડવાના નથી, 
તે બાળકો આપણું નામ કમાશે. તે બાળકો શાળાનું નામ રોશન કરશે. 


જે બાળકો નબળા છે તેના પર પણ ધ્યાન આપવાનું છે, 
આપે ધ્યાન આપ્યું છે કોઈએ વધારે સમય આપીને, 
રજા પછી થોડો સમય શાળામાં રોકાયને. તેનું હોમવર્ક 
શાળામાં જ કરાવી દેવામાં આવે તેને ઘરે જઈને કોઈ 
કામ ન કરવું પડે, તેવા બાળકોના મા-બાપ પણ 
ભણેલા નથી હોતા, તો તેવા બાળકોનું ઘરલેશન અડધો 
કલાક શાળામાં રોકાઈને જ કરવાનું રાખો. બીજા 
બાળકોને જવા દો. તે નબળા બાળકોને રોકીને 
કહો કે ક્યાં તમને મુશ્કેલી પડે છે? તમારા 
પ્રશ્નના જવાબ હું આપું છું. સમજાવું છું. 
તમને લાગે છે કે આવો પ્રયાસ આપણી 
શાળાઓમાં થઈ શકશે? જો આવો પ્રયાસ 
થયો તો મને પૂરો વિશ્વાસ છે કે એ નબળા 
બાળકો છે કે જે લેશન ન લાવે તો તેને ઠપકો સહન કરવો 
પડે છે, તે તેની મજબૂરી છે કારણ કે તેને સમજાવવાવાળું 
ઘરે કોઈ નથી. તો આવા બાળકોનું લેશન શાળામાં જ 
થઈ જાય તો તે ઘરે જાય ત્યારે ઘરે જઈને હસે-
રમે-કૂદે ઘરે જઈને ભણવાની જરૂર નથી, અહીં જ ભણી લો. એટલું પૂરતું 
હોય છે બાળકો માટે. બાળક ક્લાસમાં ધ્યાનથી 
સાંભળી લે. 

હું એવા જ બાળકોમાં એક હતો કે વર્ગમાં ધ્યાનથી સાંભળી લઉં, 
નોટ બનાવી લઉં, પછી વધારે ધ્યાન ન આપતો. બાકીના સમયમાં 
બીજા પુસ્તકો વાંચતો. ઘણાં બાળકો આવું કરી લેશે. ઘરમાં તેને 
રમવા-કૂદવાનો સમય છે. મસ્તી કરવાનો સમય છે. આ આપણે કરવાની 
જરૂર છે કે જે હોશિયાર બાળકો છે તેના પર પણ ધ્યાન આપવાની 
જરૂર છે અને નબળા બાળકો છે તેના પર અલગ પ્રકારનું ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. 

એકવાર નાશિકથી વૃંદા સુધીની શોધયાત્રા હતી હમારી. હું ખૂબ ચાલ્યો છું, 
આખા દેશમાં ચાલ્યો છું. પાંચ-છ હજાર કિલોમીટર ચાલ્યો છું. બધા રાજ્યોમાં 
અમે ચાલી ચૂક્યા છીએ. અમારી શોધયાત્રાનો આગળનો ભાગ શરુ થઈ રહ્યો છે 
ઓરિસ્સામાં. દરેક ઠંડી, ગરમી, વરસાદમાં ચાલ્યો છું. એક શાળા મને મળી છે, 
માત્ર એક સરકારી શાળા. જ્યાં ક્લાસમાં બાળક આવે છે તો દિવાલ પર ત્યાં 
તે લોકોના નામ લખ્યા છે કે જે લોકો એ શાળામાં ભણીને મહાન બન્યા છે. 
તો બાળક જેવું પ્રવેશ કરશે તો તેના નામ વાંચશે. તેના મનમાં આકાંક્ષા જાગશે, 
અને તેને થશે કે મારે આનાથી આગળ જવું છે. કોઈ પોલીસ બને કોઈ કલેક્ટર 
બને કોઈપણ બને. તો આપને આવા ઘણાં ઉદાહરણ મળશે કે આપની શાળામાં 
ભણીને તેને કોઈને કોઈ મોટી ઉપલબ્ધી મેળવી હોય. શું મોટું કામ છે આવું કરવામાં. 
પણ આપ જોઈ શકશો કે તેનાથી પરિણામ મળશે. કોઈક બાળકના મનમાં તો 
ચોક્કસ જાગશે કે મારે આનાથી આગળ જવું છે. અને તે સંકલ્પ જાગી ગયો તો 
શિક્ષકનું કામ થઈ ગયું. બાકીનું કામ બાળક કે બાળકી તેની રીતે કરી લેશે. 
તો આપણે એવો પ્રયત્ન કરીએ કે શાળાની દિવાલ પર એવા લોકોના નામ લખીએ. 
આપણા માંથી ઘણાં સરકારી શાળામાં જ ભણીને આવ્યા છે. 

રાવળ સાહેબ, હમણાં આપે બતાવ્યું કે કેટલા બધા શિક્ષકો પોસ્ટગ્રેજ્યુએશન છે 
પોતપોતાના વિષયમાં મતલબ કે જાણકારીની તો કોઈ કમી નથી. તો કેટલાક 
વિષય એવા હોય છે કે શિક્ષક પણ નબળો હોય છે. હોય કે નહીં. જે 
પીટીસી કરીને આવે છે તેનું ગણિત એટલું સારું નથી હોતું, વિજ્ઞાન 
એટલું સારું નથી હોતું તો તેનું અલગથી કોચિન શરુ કરે કે શિક્ષક પણ 
કેપેબિલિટી મળે. જે એમએસસી છે કે જે માહેર છે તે આ શિક્ષકો માટે 
અડધો કલાક વિડયો ક્લાસ લગાડે કે કંઈ પણ કરે. જેનાથી તેના 
વિષયની નબળાઈ દૂર થાય. કારણ કે આપણા મગજમાં જ જે 
વિષયની નબળાઈ હશે તેનો ઉપાય બાળકોને નહીં કરાવી શકીએ, 
બાળકોને કહી દઈશું કે નહીં નહીં એની કોઈ જરૂર નથી, 
બાળક વિચારશે કે શિક્ષક કહી રહ્યા છે તો જરૂર નહીં હોય. તો 
એક વાત હું હંમેશા કહું છું અને આજે ફરીથી કહીશય કે જે પ્રશ્ન 
આપણને નથી આવડતો તે ખૂલ્લીને બધાની સામે કહીએ કે 
આ પ્રશ્નનો જવાબ મને ખબર નથી હું મેળવીને કાલે આપને બતાવીશ. 
આવું કેટલા શિક્ષકોએ કહ્યું જરા હાથ ઊંચો કરો. એટલા બધા 
શિક્ષકોએ વર્ગમાં બધા સામે કહ્યું કે મને ખબર નથી, 
ખૂબ સરસ બાબત છે, મને એ વાતની ખૂશી છે અને એક શિક્ષકના 
નાતે મેં 40 વર્ષ શિક્ષણનું કાર્ય કર્યું છે અને હું કહીશકું છું કે 
શિક્ષકની સૌથી મોટી ઈમાનદારી એ જ છે કે શિક્ષક બાળક 
સામે માની લે કે જે તે પ્રશ્નનો જવાબ તેને ખબર નથી. 
જેથી શિક્ષકને એ રાતે નિંદર નથી આવતી, ખૂબ તૈયારી 
કરવી પડે છે. બેચેની, પરેશાની થાય છે. અને પછી તે 
જવાબ શોધીને જ્યારે વર્ગમાં તમે જઈને કહો છો ત્યારે જે 
મજા આવે છે, બાળકોને પણ મજા આવે છે. 

આનાથી તમે બાળકોને નમ્રતાનો પાઠ ભણાવી દીધો. નમ્રતા શીખવી દીધી.
 તે શિક્ષાનું ભાષાણ દઈને નથી શીખવી શકાતું તે આપના 
વ્યવહારથી જ શીખશે. મારા પિતાજી કહ્યા કરતા હતા કે બાળકને 
વધારે શીખવવાની કોશિશ નહીં કરતો તે ચોવીસ કલાક તને જોઈ છે, 
તમારો વ્યવહાર જે છે, એ જ તેના જીવનવર્ગનું પુસ્તક છે. 
હું માનું છું કે બાળકો આપણો વ્યવહાર જ ખૂલ્લું પુસ્તક છે. 
જો આપણો વ્યવહાર કૌશલ્યપૂર્ણ હશે તો બાળકના મનમાં એ 
વ્યવહાર આપમેળે આવી જશે. જે સંસ્કાર આપણે આપવા 
માંગીએ છીએ. તેનું એક બીજું સૂત્ર આપની સામે કહેવા 
ઈચ્છીશ વ્યક્તિ વિચાર વ્યવહાર અને સંસ્કાર આ ચાર વિષય 
છે જેની પર આપણે આખા દિવસની ચર્ચા કરીએ છે. 
નવ્વાણું ટકા સમય તો આપણો વ્યક્તિની ચર્ચામાં જાય છે. 
ફલાણાએ આમ કહ્યું ને પેલાએ તેમ કહ્યું, આલોચના કરવી, 
ટીપ્પણી કરવી એ બાબતમાં સમય જાય છે. વિચારની ચર્ચા 
ઓછી થાય છે, વ્યવહારમાં લાવવાનું તો તેનાથી પણ ઓછું 
થાય છે, સંસ્કારમાં લાવવું તો કેમ બનશે. વ્યક્તિઓથી 
હટીને વિચારો પર આવવું પડશે. મને એ મનનનો વિચાર 
ખૂબ ગમ્યો કે શાળાના બોર્ડ પર જે શિક્ષક વહેલો આવે 
તે પોતાનો વિષય લખે અને પછી બધા તેના પર પોતાના 
વિચારો રજૂ કરે. તેનાથી શિક્ષકો પણ વહેલા આવવા 
માંડ્યા. બાળકો પણ ઝડપથી આવે છે કારણ કે 
તેને પણ પોતાની વાત રજૂ કરવી હોય છે, 
તે રીતે એક સામૂહિક નિબંધ લખાય છે. એવું 
મેં પહેલા ક્યારેય જોયું ન હતું કે એક વિષય પર 
અલગ અલગ બાળકો એક એક વાક્ય લખે જેથી એક 
વિષય પર નિબંધ બધા બાળકોએ લખ્યો હોય. 
હવે આવું રોજ થાય તો દરરોજ અલગ અલગ 
બાળકોનો વારો આવે આ રીતે મૌલિક ચિંતનના 
સંસ્કાર આપે તેનામાં આરોપિત કરી દીધા. 
કડીઓથી કડી મેળવીને નિબંધ લખાય, આ 
મને શ્રેષ્ઠ રીતે લાગી નિબંધ લખવાની મૌલિકતા 
ભાષાને શીખવાની. શબ્દજ્ઞાન વધશે. 
આત્મવિશ્વાસ વધશે. આપણા મનથી 
આપણે લખશું તો સારું રહેશે એવું થશે. 

એક મારો કડવો અનુભવ આપની સાથે વહેંચું છું કે 
હું જ્યારે 8માં ધોરણમાં હતો તો હમારા શિક્ષક શું 
કરતા કે નિબંધ લખાવી દેતા. અને જે માર્ગદર્શિકા 
હતી તેમાંથી લખવાનો હોય. હું મારો નિબંધ મારી 
રીતે લખીને જતો તો મારું લખાણ ખોટું કરતા. 
તે કહેતા કે મેં તને કહ્યુંને કે હું જેમ કહું તેમ કર. 
તારી રીતે કરીશ તો માર્કસ કપાસે નંબર પાછળ 
જશે. મેં તને કહ્યું હતું કે તું તારી રીતે લખીશ 
તો ભૂલો વધારે કરીશ વધારે માર્ક્સ કપાશે. 
પણ હું લખવાનું શીખવા ઈચ્છતો હતો. હું 
મારા મનની વાતો લખવા ઈચ્છતો હતો. 
એ સાચા હતા, માર્ક્સ મારા ખૂબ ઓછા 
આવ્યા. ... આપણે જે મૌલિકતા શીખી છે 
તેનો કોઈ વિકલ્પ નથી. આપે ઘણાં 
સારા નવતર પ્રયોગો કર્યા છે. પણ 
બધા શિક્ષકો નવતર પ્રયોગો કરશે તો 
તેના પ્રચાર કઈ રીતે થશે. આપણે કેટલીક 
વાત આપણાં મનની પણ કરવી જોઈએ અને 
કેટલીક વાત બીજાના મનની પણ કરવી જોઈએ. 
જે વાત સારી લાગે તે વાત જીવનમાં અપનાવવી જોઈએ. 

હું આપ સૌને કહીશ કે ઈનશોધ જે વેબસાઈટ બનાવી છે 
વિજયચંદની ટીમે તેમાં આપની જાણકારી મૂકો. મેં હમણાં 
જ જે બાળકોની વાર્તાઓના પુસ્તક જોયાં તો આપણે એવી 
રિપોર્ઝેટરી પણ બનાવીએ કે જે સાહિત્યને પ્રસ્તુત કરે, 
જે અધ્યાપકોએ બનાવી છે. મારું કામ તો એક જ છે કે 
આપે કરેલું કામ દુનિયાભરમાં ફેલાવવું તે કામ હું સારી 
રીતે કરી શકું છું. જે આપનો પ્રયોગ છે તે આજે મેં 
સાત-આઠ ટ્વિટ કર્યા છે બાકી પણ કરીશ. હું ઈચ્છું કે 
આપનો પ્રસાર આખા દેશમાં થાય. આખો દેશ આપના 
અનુભવમાંથી શીખે. અનુભવ કરે. એક એવું ફંડ બને. 
શિક્ષાના જોખીમરાશીનું ફંડ. જે રીતે સ્ટાર્ટપ ફંડ બને છે. 
બિહારમાં હતો ત્યાં મુખ્યમંત્રીએ પાંચસો કરોડનું ફંડ બનાવ્યું, 
ગુજરાતમાં પણ બાળકો માટે બસ્સો કરોડનું ફંડ બન્યું 
છે પણ શિક્ષકો માટે પોતાના પ્રયોગોને વધારવા માટે ફંડ 
અત્યાર સુધી નથી બન્યું. તો હું ઈચ્છીશ કે ધારાસભ્ય 
પણ બેઠા છે, ગુજરાત સરકરા કમસેકમ પાંચસો કરોડનું 
એક ફંડ બનાવે જે શિક્ષકોના અનુભવને ફેલાવા માટે 
કામ આવે. તે સ્પર્ધાના રૂપમાં મળશે આપને. અને પ્રયત્ન 
કરશું કે તેમાંથી આપણે કંઈક રોકાણને પાછું લાવી શકીએ. 
પણ એ ગ્રાન્ટ છે. મેં હમણાં એક બૂક જોઈ જેમાં દિવંગત 
લોકોની શ્રદ્ધાંજલી હતી, જાહેરાત હતી તે બૂક બાળકોને 
ફ્રીમાં મળી રહી હતી. આ સારો પ્રયોગ છે. 
તરસમિયાનો પ્રયોગ સારો છે, હવે બાળકોને પૈસાની 
ચિંતા નહીં રહે પોતાની બૂક લેવા માટે. 

માત્ર પોતાની 
શાળાને જ સારી ન બનાવો જ્યાં સાધનનો નથી મળતા 
છેવાડાના પ્રદેશો છે ત્યાં પણ તમારામાંથી બચાવીને મોકલો. 
તેથી તેવી શાળાનો પણ વિકાસ થશે. જ્યાં સંપન્ન લોકો છે 
ત્યાં વધારે દાન મળે જ્યાં ગરીબ લોકો છે ત્યાં એટલું 
દાન ન પણ મળી શકે. પણ બાળકો તો તે પણ 
આપણા છે. શિક્ષક એવું ન વિચારે કે માત્ર મારી 
શાળાના જ બાળકો મારા છે, પણ બધા બાળકો 
આપણા છે એવું વિચારીને કાર્ય કરે. તો બીજી 
શાળાઓનો પણ વિકાસ થશે. ગાંધીનગરના શિક્ષક 
શંકરભાઈ ઘણાં સમય પહેલાની વાત છે કે તે એવું 
કરતા કે જે લોકો તેના ગામના કોઈ વિદેશથી આવે 
તો તેને બોલાવીને માળા પહેરાવે સન્માન કરે. 
જેનું સન્માન થાય તે શાળા માટે યોગદાન આપતા 
હતા. મદનમોહન માલવિયાએ જ્યારે હિન્દુ વિશ્વ 
વિદ્યાલની સ્થાપના કરી ત્યારે પાવલી પાવલી 
ઘરેઘરે જઈને ફાળો માંગ્યો હતો. ભણતર 
માટે જો ભીખ માંગવી પડે તો કંઈ ખોટું 
નથી. મને એમાં કંઈ ખોટું નથી લાગતું. 
તેમાં કોઈ કમી નથી. બાળકો માટે કોઈ 
પાસે માંગવું એમાં કોઈ ખોટી વાત નથી. 
આપનામાંથી ઘણાં લોકોએ ખૂબ ફંડ ઉભું 
કર્યું છે બાર બાર લાખ, દસ દસ લાખ 
મેળવ્યા. ખૂબ સારી વાત છે. 
તેમાંથી કેટલાક સાધન એવી શાળામાં પણ  
પહોંચાડો કે જ્યાં આધારભૂત સુવિધા
પણ ન હોય. 

અંતમાં એટલું જ કહીશ કે સેતુનો જે ઓનલાઈન 
ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ છે તેનો વધારેમાં વધારે લાભ મેળવો. 
બીજા વિકલ્પ હોય, હમણાં મેં જોયું કે મોબાઈલથી 
શિક્ષણનો પ્રયોગ, જ્યાં કોમ્પ્યુટર સારી રીતે કામ 
નથી કરી રહ્યું, શાળામાં સુવિધા નથી. ત્યાં આ રીતે 
પણ આપ શીખવો કે કઈ રીતે કિબોર્ડ, 
માઉસ ચાલે..., આવી બેઝિક બાબતોનો ખ્યાલ 
આવી જશે. તેનો ડર નહીં રહે તેને તેને એ ખબર 
પડી જશે કે કોઈ કાલે પૂછશે તો કે કોમ્પ્યુટરમાં 
કેવા સાધનો, શું હોય, કઈ રીતે ચાલે. જો 
આધારભૂત અને પાયારૂપ કામ છે એ થાય તો 
ઘણું કામ થઈ જાય. એક આપણે પ્રશ્નબેંક 
બનાવીએ એવા પ્રશ્નોની કે જે પ્રશ્ન સાંભળી 
આપણે આશ્ચર્યમૂઢ બની જઈએ કે એટલી નાની 
ઉમરમાં કેવો પ્રશ્ન. આવી પ્રશ્ન બેંક બનાવી 
જોઈએ. 

જોશી સાહેબ, જે તેની ઉમરથી આગળ જઈને તેણે પૂછ્યું હોય. 
મારો એક ફેવરિટ પ્રશ્ન છે હંમેશા હું એ કહું છું, અને 
આપનામાંથી કોઈને કહ્યો પણ હશે, એકવાર વલભીપુરમાં 
ગયો કોઈ શાળામાં મેં કહ્યું એવો પ્રશ્ન પૂછો જેનો જવાબ 
મને નથી આવડતો. એક તોફાની છોકરી એણે મને પ્રશ્ન 
કર્યો કે રસોડામાં એક ચમચી ખાંડ એક બાજુ રાખી દો 
અને એક તરફ ગોળ રાખી દો. ખાંડ પર કિડી આવશે 
અને ગોળ પર મંકોડો આવશે આવું શા માટે, છેને 
જબરો સવાલ. આ ભીષણ વિજ્ઞાનનો પ્રશ્ન છે આ 
સરળ સવાલ નથી. કિડીને શું તત્વ જોઈએ, 
મંકોડાના કેવું તત્વ જોઈએ, ગોળમાં એવું ક્યું તત્વ છે કે 
મંકોડો આવે છે તો બાળકોમાં આવા પ્રશ્નો પૂછવાની ક્ષમતા છે, 
આપણે બસ માત્ર તેનામાં ઉત્સુકતા જગાવવાની છે કે 
બાળક પ્રશ્ન પૂછે. વિજ્ઞાન ફેલાવવા માટે ઘરના રસોડાથી 
વિશેષ કંઈ નથી. આપ પૂરી બનાવો છો ત્યારે તેને તેલમાં 
નાખો ત્યારે નીચે ચાલી જાય અને ફૂલી જાય તો ઉપર 
આવી જાય, તો આનાથી વિજ્ઞાનના નિયમો શીખવી 
શકાય છે. આ રીતે વિજ્ઞાન અને ગણિતને રોજિંદી 
જિંદગીના ઉદાહરણોથી ભણાવશો તો સરળ રહેશે. 
તેને ગણિત-વિજ્ઞાનનો ડર નહીં રહે. કેટલાક બાળકો 
ડરે છે વિજ્ઞાનથી, ગણિતથી, ભાષાથી, અંગ્રેજીથી... 
આપણે તે ડર દૂર કરીએ. એક શિક્ષક બીજું કંઈ ન કરી શકે 
પણ બાળકમાં પ્રશ્ન કરવાનું ઈંઘણ આપે શરુ કરી દીધું 
પછી તે જિંદગીભર ચાલતું રહેશે. તે રોકાશે નહીં. 
પ્રશ્નના માધ્યમથી નવું નવું જ્ઞાન હંમેશા પ્રાપ્ત કરતા રહેશે. 
બસ આ વાતથી મારી વાત પૂરી કરું. 

ઈશ્વર આપને શક્તિ આપે અને આપને પ્રેરણા આપે. 
આપની પ્રેરણા વાયરસ- કોમ્પ્યુટરનો વાયરસ હોય ને 
એ રીતે બધી શાળામાં આપની પ્રેરણાનો વાયરસ ફેલાઈ 
જાય એવી શુભકામના સાથે વિરમું.
Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

ઈનોવેશન ફેર – 2017 – સાપુતારા એક અનુભવ

ઈનોવેશન ફેર – 2017 – સાપુતારા
IMG_20170326_131000
ઈનોવેશ ફેર – નવાચાર – નવતર પ્રયોગ
 – સંશોધન – શોધ – બધું જે ગણો તે..
.. તેનો રસાસ્વાદ લેવા અમને જિલ્લામાંથી 
પસંદગી મળી તેનો આનંદ તો હતો જ પણ હવે 
રાજ્ય લેવલે  ઈનોવેશ પ્રસ્તુત કરવા જવાનું છે 
તેનો આનંદ ખૂબ જ હતો. બે બાબતનો લાભ હતો...

1. ત્યાં નવું ઘણું જોવા મળશે, આપણે નથી કરતા 
એવા આઈડિયા સમજવા મળશે ને આપણે ક્યાં છીએ 
એ ખબર પડશે. 

2. અનિલ ગુપ્તાને મળવાનું થશે. તેની 
સ્પિચ સાંભળવાની મજા પડશે.


23 તારીખના રોજ 3 વાગે નીકળ્યા. 
મારી સાથે પારસ હિરપરા (બી...નચિકેતા 
પ્રકલ્પ લઈને આવેલા, શ્રી જરગલી પ્રા. 
શાળાના એચટાટ આચાર્ય), જયદીપભાઈ 
બાબરિયા (આઈ.સી.ટી. નવતર પ્રયોગ 
લઈને આવેલા, શ્રી રામપરા પ્રા. શાળાના 
વિજ્ઞાન શિક્ષક), નિતિનભાઈ ઓઝા (ધો.10માં 
ગુણવૃદ્ધિ નવતર પ્રયોગ લઈને આવેલા, શ્રી 
અમોદ્રા વિનય મંદીર માધ્યમિક શાળાના પ્રાચાર્યશ્રી.)

24 તારીખે સવારે 7 વાગે સુરત પહોંચ્યા 
અને 9 વાગે અમને સાપુતારા જવા માટે 
બસ મળી. અમે સાપુતારા 2 વાગે પહોંચ્યા. 
રહેવાની વ્યવસ્થા થયા બાદ અમે જમ્યા અને 
સાંજે સાત વાગે અમે સ્ટોલ ગોઠવ્યો. ભોજન 
લીધું અને સાંજની બેઠકમાં ગયા.

બીજે દિવસે સવારે 7.30 વાગે અમારા સ્ટોલને 
શણગારી દીધો. ત્યારબાદ માનનીય નાનુભાઈ 
વાનાણી પધાર્યા અને ઈનોવેશ ફેરને ખૂલ્લો મૂક્યો. 
તેમણે પ્રારંભિક સ્ટોલ નિહાળ્યા અને પછી કાર્યક્રમનો 
પ્રારંભ થતાં સૌ સભા મંડપમાં ગયા. ત્યાં ડાંગના નૃત્યએ 
કાર્યક્રમમાં જાનપદી રંગ પૂર્યો, અને એક અલગ જ 
મકાંએ કાર્યક્રમની રંગતને પહોંચાડી દીધી. માન. નાનુભાઈએ
આશાવાદ વ્યક્ત કરીને કહ્યું કે અહીં ઉપસ્થિત 
નવતર પ્રયોગ કરનારા શિક્ષકો જેવો ઉત્સાહ જો 
બધા જ શિક્ષકો દાખવે તો આવનારો સમય ગુજરાત 
શિક્ષણક્ષેત્રે અગ્રેસર સાબિત થાય.
IMG_20170325_075055
ત્રીજે દિવસે ફરી સવારે સૌ ગોઠવાયા. 
ઈનોવેશન નિહાળવા માટે અનિલ ગુપ્તા 
સાહેબ પધાર્યા. તેમની સાથે આર.સી. 
રાવલ સાહેબ અને ટી.એસ. જોશી 
સાહેબ જોડાયા અને એક એક સ્ટોલની 
મુલાકાત તેઓએ લીધી. અગીયાર વાગ્યાની 
આસપાસ સન્માન-શુભેચ્છા સમારંભનું 
આયોજન કરવામાં આવ્યું. અમને એમ 
હતું કે અનિલ ગુપ્તા સાહેબ હવે રવાના 
થઈ જશે. માટે વચ્ચે જ એમને અટકાવીને 
રસ્તામાં જ બાળકોએ સર્જેલી બાળવાર્તાના 
પુસ્તકનું નિર્માણ કર્યું તેની વાત કરી 
ત્યારે એ ખૂબ જ ખુશ થયા. 

ત્યાર બાદ કાર્યક્રમનો પ્રારંભ થયો.  જેમાં માન. 
ટી.એસ. જોશી સાહેબે જી.સી.ઈ.આર.ટી.ની 
વેબસાઈટમાં નવીન ફિચર્સ જે પ્રવર્તમાન છે 
તેની વિગતે વાત કરી અને કાર્ય જે રીતે આગળ 
ધપી રહ્યું છે તેની ચર્ચા કરી. ત્યાર બાદ 
અનિલ ગુપ્તા સાહેબે વિગતે પોતાની પ્રેરણાત્મક 
વાત પ્રસ્તુત કરી. આખરે મહાનુભાવોના હસ્તે 
સૌને સ્મૃતિચિહ્ન અર્પણ કરી અને શુભેચ્છા 
આપવામાં આવી. સૌએ ફોટોગ્રાફ્સ લીધા. 
IMG_20170325_100333
અનિલ ગુપ્તા સાહેબે વળી બપોર પછી 
પણ બાકી રહેલા બધા સ્ટોલની મુલાકાત 
લીધી. ખૂબ નિરાંતે. જે તે નવતર 
પ્રયોગના લાભાલાભની ચર્ચા વિચારણા 
કરીને એમની નજર આરપાર જઈ 
રહી હતી. તે જ્યારે 45 નંબરના 
સ્ટોલ પર આવ્યા જે શ્રી વડવિયાળા 
પે સેન્ટર શાળાનો સ્ટોલ હતો.  
ત્યારે મેં એમને મારા નવતર 
પ્રયોગ વિશે વાત કરી કે જૂથ 
ચર્ચા દ્વારા ‘ગાઈડલેસ એજ્યુકેશન 
થ્રુઆઉટ ધ ગૃપ ડિસ્કશન’ અને 
તેને સાનંદ આશ્ચર્ય સાથે સાથી 
મિત્રોને જણાવ્યું કે આ તો 
અમારા આઈ.આઈ.એમ. 
જેવું. હું જે વર્ષોથી 
વિચાર્યું હતું તે તેમના 
મુખે સાંભળીને આનંદ 
થયો. હું વિદ્યાર્થીને 
પણ ઘણીવાર કહું કે આગળ જશો ત્યારે માર્ગદર્શિકા 
નહીં હોય ત્યારે પોતાનો માર્ગ પોતે કેળવવા
જાતે પ્રશ્નના જવાબ શોધવા લાગો. 
(મારા નવતર પ્રયોગ વિશે જાણવા માટે 
ક્લિક કરો - વ્યક્તિગત અને જૂથ 
ચર્ચા દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં મૌલિકતાનો 
વિકાસ.http://www.inshodh.org/innovation/6-7-8/11274?lang=2)

આ જાણીને તેમણે તરત મારી સાથે મોબાઈલ 
પર વાતો કરતા કરતા જ ટ્વિટ્ કર્યું એ આપ 
નીચેના ફોટોમાં જોઈ શકો છો.
IMG_20170331_172357

IMG_20170326_112327

પછી સ્ટોલ નં. 44 પર ગયા જે જયદિપસિંહ 
બાબરિયાનો સ્ટોલ હતો તેમનો નવતર પ્રયોગ હતો 
આઈ.સી.ટી. દ્વારા શિક્ષણ. તેમણે એવા વિસ્તારમાં 
આધુનિક ઉપકરણો અવેલેબલ બનાવ્યા છે કે જે સાવ 
અંતરિયાળ ગામ છે. એક તો ઉના તાલુકો જ 
ગુજરાતનો છેવાડાનો તાલુકો અને તેમાં દરિયાઈ 
પટ્ટીની નજીક આવેલું રામપરા ગામ. તેમણે વિજ્ઞાનને 
પ્રાયોગિક ધોરણે મૂકીને નવીન કાર્યો કર્યા છે. 
તેની શાળા ફૂંગ્શુક વાંગડુની શાળાની યાદ અપાવી 
દે તેવી છે. (જયદીપસિંહ બાબરિયાના નવતર પ્રયોગ 
માટે વધુ માહિતી મેળવવા ક્લિક કરો - https://jiscience.wordpress.com)
IMG_20170325_081617

અનિલ ગુપ્તા સર થોડા આગળ ચાલ્યા તો 43માં 
ક્રમે ||Be…Nachiketa|| પ્રકલ્પનો નવતર 
પ્રયોગ લઈને શ્રી જરગલી શાળાના એચટાટ 
આચાર્યશ્રી પારસભાઈ હિરપરા ઉભા હતા. 
બાળકોએ બનાવેલું ક્વિલિંગ વર્ક, પુસ્તકો જોઈને 
તો સાહેબ ખુશી થયા જ થયા પણ વિદ્યાર્થીઓના 
ચિત્રો જોઈને તે ખૂબ ખુશ થયા. તેમણે ત્યાં 
તરત એ ચિત્રોના ફોટોસ્ લઈને પોતાના 
ટ્વિટર પર ટ્વિટ્ કર્યું. ત્યાં રહેલી પોતાની 
ટીમમાંના ચેતનભાઈને બોલાવીને કહ્યું કે 
આપણે આ બાળકોના ચિત્રોનું પ્રદર્શન યોજીશું. 
પછી માહિતી મેળવી કે 17 શાળાના 27 શિક્ષકો 
દર શનિવારે શાળા સમય બાદ આ પ્રકલ્પમાં 
દર વર્ષે 65 ઉપરાંત બાળકોને  ચિત્ર, સંગીત, 
ક્રાફ્ટ અને સર્જનાત્મક લેખનમાં સર્જનાત્મક 
વિકાસ સાધવામાં મદદરૂપ થાય છે તો તેમને 
વિશેષ આનંદ થયો. (||Be…Nachiketa|| 
પ્રકલ્પ વિશે વિશેષ માહિતી માટે ક્લિક કરો 
- benachiketa.com)
IMG_20170325_081650
આ ઉપરાંત અમારા સ્ટોલની મુલાકાત લઈને 
પ્રોત્સાહન આપનારા સર્વશ્રી માન. ટી.એસ.જોશી 
સાહેબ, આર.સી. રાવલ સાહેબ, આદરણીય 
અવિનાશભાઈ, ઈગ્નાઈટ ગૃપના સભ્યો વગેરેએ 
મુલાકાત લીધી. તેમની મુલાકાત અમારા માટે 
આનંદદાયી રહી.
IMG_20170326_150517

હવે વાત કરીએ કેટલાક માને આચરણમાં 
મૂકવા જેવા કેટલાક ઈનોવેટર્સ ટીચર્સના 
ઈનોવેશનની....

IMG_20170325_083444
બહેડિયા પ્રાથમિક શાળા, ખેડબ્રહ્માના 
વર્ષાબેન દ્વારા ક્વિલિંગ આર્ટ અને વિવિધ 
વેસ્ટ માંથી બેસ્ટની પ્રવૃત્તિઓ ખૂબ સરસ 
હતી. આમ તો ક્રાફ્ટવર્કની પ્રવૃત્તિ નવાચાર 
તરીકે લઈને ઘણાં બધા આવેલા પરંતું તેમાં 
આ શાળાની પ્રસ્તુતિકરણની રીત  પ્રેરણા 
લેવા જેવી લાગી.


ખેડબ્રહ્માના જ રક્ષાબેનને આદિવાસી વિસ્તારમાં 
શિક્ષિકા તરીકે ફરજ મળી એટલે એની ભાષા 
તે ન સમજે આ બેનની ભાષા એ લોકો ન 
સમજે એટલે એ છોકરાઓની ભાષા સમજી 
અને પછી પોતે એમની સાથે કોમ્યુનિકેટ થયા. 
આદિવાસી શબ્દોને શિષ્ટભાષામાં કઈ રીતે 
બોલાય તે બાળકોને શિખવ્યું. લોકબોલીમાંથી 
માન્યભાષામાં આજે મોટા મોટા ગુજરાતી 
ભાષામાં પી.એચ.ડી. થનારા પ્રાધ્યાપકો 
પણ નથી બોલી શકતા ત્યારે બાળકોની 
ભાષાસજ્જતા કરાવવી તે સહેલી વાત નથી.

IMG_20170325_083723
સીતાપુર કુમાર શાળાના રોહિતભાઈએ પણ 
સંસ્કૃત ભાષાને વ્યવહારુ બનાવવાના પ્રયાસ 
પાયામાંથી કર્યા છે તેના માટે સલામ કરવી પડે. 
આહેરડી શાળાના ભરતભાઈએ ઈનોવેશન તો 
રજૂ કર્યું જ હતું પરંતુ તે મૂળ ભાવનગરના વતની છે 
અને હાલ તે ડાંગમાં કામ કરી રહ્યા છે, તે વાત કરી 
રહ્યા હતા કે શાળામાં જ રહેવું પડે છે ડબાઓ પર 
પાટીયું રાખીને સૂઈ જવાનું. એક જવાન સરહદ પર 
અને એક શિક્ષક વર્ગખંડ માટે સરખું ભોગવે છે. એક 
રાષ્ટ્ર રક્ષા માટે અને એક રાષ્ટ્ર વિકાસ માટે અને 
ભારતને વિશ્વસત્તા તરફ પગરણ માંડવા માટે રક્ષા 
ને વિકાસ બન્ને ડગલા જરૂરી છે.
બોટાદના તમામ ઈનોવેશન ધ્યાનપાત્ર અને પ્રેરણાત્મક રહ્યા.

IMG_20170326_162921
ભાવનગર તો ગુજરાતી શાળા શિક્ષણનું હૈયું છે, 
ત્યાં તો ગુજરાત હજુ ઈનોવેશ શબ્દ આવ્યો નહીં 
હોય ત્યારથી નાનાભાઈને એ સૌ નવતર કરતા 
રહ્યા છે ત્યારે ભાવનગરના દરેક ઈનોવેશન સલામને 
લાયક. તેમાંય તરસમિયા શાળાએ તો પ્રાઈવેટ સામે 
જે ઝીંક ઝીલી છે  એ તો વંદનને પાત્ર છે. 

IMG_20170325_151516
પંચમહાલમાં રિંકુબેનનું કાર્ય પ્રેણાત્મક છે. ગુજરાતી 
ભાષાનું અને ઈતર વિષયોનું જ્ઞાન શાળામાં દિવાલ 
પર જ છે જે મને નવો વિચાર આપી ગયેલો 
નવતર પ્રયોગ છે.
IMG_20170325_151714

બાવાનો મઠ નામની શાળાના નવનીતભાઈની હરતીફરતી 
શાળા સાવ નવો જ કન્સેપ્ટ લઈને આવે છે. જો કે 
એ તો 1 થી 4 માટે અમલી બની શકે પણ જૂથ 
ચર્ચામાં ધો. 6 થી 8 માં પણ મને એ અપનાવા 
જેવો લાગ્યો. 
કાસોર કુમાર શાળાના હર્ષદભાઈએ તો દિલ જીતી લીધું. 
તેની પ્રસ્તુતિ આજીવન યાદ રહેશે. તેમણે શેરી શિક્ષણ 
દ્વારા શિક્ષણને નવા આયામે મૂકી દીધું છે. તેમના 
અમુક શૈક્ષણિક સાધનો ધ્યાનપાત્ર રહ્યા. 
IMG_20170325_151826

અમરેલીનું પ્રેરણાપાથેય માટે પણ પ્રેરણાત્મક કાર્ય 
જ લખવું પડે.
IMG_20170326_093624

ખાસ ખાસ મને તરત જાગૃત કરી દેતું એવું 
ઈનોવેશન હોય તો તે પાટણની એક શાળાના 
વિવેકભાઈનું – કોયડા રમતો દ્વારા તર્કશક્તિનો 
વિકાસ – આ ઈનોવેશ મને એટલે સજાગ 
કરી ગયું કે એમાંનું ઘણું નેટ પર અવેલેબલ 
હતું, મને કેમ ધ્યાને ન આવ્યું તેનું આશ્ચર્ય 
હતું. પણ બસ એ પ્રેરણાત્મક રહ્યું નવું 
કરવા માટે.

નવા મકનસર, મોરબીના શિક્ષકમિત્ર જિતેન્દ્રભાઈની વાચન-લેખન-ગણન માટેની

મહેનત પણ ખૂબ ગમી ને અનુકરણીય કાર્ય લાગ્યું.

IMG_20170325_151936

શિક્ષકમિત્ર મનન માસ્ટરનું કાર્ય તો વિચારણીય 
અને અનુકરણીય છે જ હવે બસ એ કઈ રીતે 
નવા એંગલથી હું મારી રીતે એપ્લાય કરું તેનો 
વિચાર ક્યારોનો ચાલી રહ્યો છે. ખાસ તો 
શબ્દભંડોળ અને નવા જ્ઞાનના પરિણામની 
ફલશ્રુતિ આપણને તે કાર્ય કરવા પ્રેરે છે.

IMG_20170326_100356
ખેડા સૌરભભાઈનું કાર્ય પણ સુંદર છે. વઘઈનું 
વર્લિપેઈન્ટિંગે આર્ટ એન્ડ ક્રાફ્ટમાં અમને કશુંક 
નવું કરવા દોડવાની પ્રેરણા આપી છે. 

IMG_20170326_091834
આ બધું જોયું બીજા ઘણાં નવતર પ્રયોગ 
અહીં ઉલ્લેખ કરવા માટે યાદ નથી રહ્યા 
પણ પ્રેરણા આપી ગયા છે એ સર્વ 
શિક્ષણપ્રેમીઓને મારા વંદન...

IMG_20170326_131133
અમે જ્યારે રાતે પહોંચ્યા ત્યારે અમને જાણ ન 
હતી એવું ઘણું કરવાનું બાકી હતું. એ સમય ટૂકો હતો... 
જો અમારી સાથે મુલાકાતી જિલ્લા ઈનોવેટર 
મીરાબેન અને ઈન્દુબેન ન હોત તો સમયસર 
કાર્ડશિટમાં નિર્માણ કાર્ય કરી શક્યા ન હોત. 
એ જ રીતે મારી જીવનની હમસફર અને દરેક 
સફરની જેમ આ સફરમાં પણ જો ધારા 
સાથે ન હોત તો મારી તબિયતની કેર હું 
જ લઈ શકું એવો ત્યાં સમય ન હતો અને 
કદાચ ત્રણ દિવસ પથારીવશ થઈ ગયો હોત.
 પણ તેની સતત કાળજી ને ગ્લુકોઝના 
ડોઝે આ કાર્યક્રમને હેમખેમ પાર ઉતાર્યો છે. 

IMG_20170326_104152
આ ટુરનો પ્લસપોંઈન્ટ એ રહ્યો કે અમારી સાથે અમોદ્રા 
વિનય મંદીરના પ્રાચાર્ય શ્રી નિતિનભાઈ ઓઝા સાહેબ 
સાથે હતા. અહીંના વિસ્તારમાં તેઓ શિક્ષણના 
માઈલસ્ટોન છે. હું જ્યાં અત્યારે નોકરી કરી રહ્યો છું 
તેવા શ્રી વડવિયાળા ગામમાં તેમણે ખાસ્સાવર્ષો નોકરી 
કરી અને મેં તેમના વિદ્યાર્થીઓમાં એવા લોકો પણ 
જોયા છે જે એમનો ફોટો રાખીને પૂજતા હોય. 
ખ્યાલ છે કે જાહેરમાં મારે તેમના વિશે આમ 
લખવું કદાચ તેમને પણ ન જ ગમે પણ 
અમને ગમે છે. તેમના કેટલાય વિદ્યાર્થીઓ 
મારી સાથે નોકરી કરે છે. આટલી 
પ્રચંડ લોકચાહના વચ્ચે તે નિર્લેપ છે તે 
જ તેમની સ્થિતિ અમને તેમના આદર્શોને 
ઝીલવા પ્રેરે છે. એમની સાથે આ પ્રવાસ કર્યો. 
કદાચ સાપુતારામાંથી જે મળ્યું છે તેનાથી 
કેટલાય ગણું રાતની મુસાફરીમાં અમે 
ત્રણેય હું, પારસ, જયદીપસિંહ, 
નિતિનસાહેબ સાથે વાતો કરીને મેળવ્યું છે. 
તેમના આટલા વર્ષોના શૈક્ષણિક અનુભવો. 
ક્લાસ રૂમ કે શાળામાં ગ્રાઉન્ડ વર્ક 
સમયે રિયાલિટી અલગ હોય છે 
તેની કેટલીક અનુભવજન્ય વાતો 
સાહેબે કરીને જાણે અમારા 
આગળના એકેડમિક વર્ષોનું 
પથદર્શન કરાવ્યું છે. માધ્યમિકનો 
વિભાગ થોડો દૂર હતો એટલે 
સાહેબ પાસે કોણ કોણ વ્યક્તિએ 
કઈ રીતે મુલાકાત લીધી આ ફેર 
દરમ્યાન એ ખબર નથી પણ 
તેમનો નવતર પ્રયોગ માધ્યમિક 
ધો. 10માં ગુણોત્તરવૃદ્ધિનો છે. 
એક ખંડેર શાળા જે આજે 
પણ અમોદ્રા હાઈસ્કુલ નળિયાવાળી શાળા છે 
તેને પ્રોજેક્ટરથી સજ્જ કરીને ત્યાં સંખ્યા 
ખેંચી લાવ્યા. ઉનાથી દૂર નથી માટે 
ધો. 10માં તો બાળકો ઉનાની 
પ્રાઈવેટ્સમાં આવે પણ તેમના 
કાર્યોનું પરિણામ અમોદ્રા ભોગવી 
રહ્યું છે કે ઘણી મોટી સંખ્યામાં 
બાળકો હવે ત્યાં આવે છે. 
સ્પેશિયલ પુસ્તકાલય માટેનો તાસ 
આવે એવી જુજ શાળાઓમાં આ 
શાળા છે. શાળા પુસ્તકાલય કેમ 
મેન્ટેન કરાય તેનું કાર્ય પણ તેમની 
પાસેથી શીખવા જેવું કાર્ય છે. 
માત્ર જ્ઞાનાત્મક નહીં સર્જનાત્મક 
વિકાસ થાય તે માટે બાળકોની કૃતિઓ
 લઈને વાર્ષિક અંક તૈયાર થાય છે. 
ઘણું લખી શકાય નિતિનસાહેબ ઓઝા વિશે. 
વિરમું. (બરાબરને સાહેબ?)

ખૂબ મજાક મસ્તી સાથે સાંજે 5 વાગે સાપુતારાથી 
નીકળ્યા. સુરત પહોંચ્યા. 
આ અહેવાલ માટે મારે થોડા દિવસ થયા 
કારણ કે ઘણું યાદ કરવાનું, થાક ઉતારવાનું, 
શરીરને વાતાવરણને અનુકૂળ કરવાનું બાકી હતું. 
જેમ સ્મશાન સંન્યાસ ઘણાને આવે એમ મને 
ઈનોવેશન ઉત્સાહ આવી ગયો છે. રાજ્ય કક્ષાના 
મિત્રો તમે સૌ યાદ છો હવે ફરી આવતા વર્ષે જો 
જુનાગઢ ડાયટ અમને પસંદ કરશે નવા નાકે 
નવી દિવાળીમાં તો ચોક્કસ મળીશું. 
IMG_20170326_102949
ફરીથી ડાંગના ડાયટ પ્રાચાર્ય રાઉતસાહેબ, 
ધારાસભ્ય ગામીત સાહેબ કે જેમણે બાળકોએ 
લખેલી બાળ વાર્તામાં રસ લીધો., 
માન. ટી.એસ જોશી સાહેબ, 
આર.સી. રાવલ સાહેબ, અનિલ ગુપ્તા સાહેબ, 
અવિનાશ સાહેબ, ચેતનભાઈ વગેરેનો 
ખૂબ ખૂબ આભાર માનીએ છીએ. 
સૌથી પહેલો આભાર જુનાગઢ ડાયટના 
ઈનોવેશન સેલના પંપાણિયા સાહેબનો. 
ભરતભાઈ, માનનીય કરકર સાહેબ, 
તરુણભાઈ, રાજુભાઈ,નિલેશભાઈ, 
આ સૌ અમારા પ્રેરણાસ્રોત રહ્યા છે. 
આભાર....આભાર...આભાર...
IMG_20170325_080431

નોંધ- અહીં જે ફોટોસ્ મુક્યા છે તે જે તે 
વ્યક્તિના સન્માન માટે છે. આમ છતા 
અહીં આપનો ફોટો હોઈ અને આપને યોગ્ય 
ન જણાઈ તો કોમેન્ટમાં જણાવશો તો તે દૂર 
કરવામાં આવશે.
Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment