સંઘેડા બજાર – મહુવાઃ એક મુલાકાત

સંઘેડા બજાર – મહુવાઃ એક મુલાકાત

IMG_20180607_175725

સદ્દભાવના પર્વમાં મહુવા જવાનું થયું. સૌ આવવાના હતા તેના એક દિવસ પહેલા હું પહોંચ્યો. કેટલાય વખતથી ઈચ્છા હતી કે સંઘેડા બજાર જોવી. મમ્મી-પપ્પાએ એના વિશે ઘણી વાતો કરેલી.

હું બજારમાં ગયો. બધાને પૂછતો પૂછતો. સંઘેડા બજાર આવી. સૌ પ્રથમ તો મને થોડી દુકાનો લાકડાની કલાકૃતિઓના શોરૂમ લાગ્યા. પણ મારે તો ચાલુ કામ જોવું હતું.

હું આગળ ગયો ત્યાં મને સંઘેડા જોવા મળ્યા. આ ‘સંઘેડા’ શબ્દ લાકડાને કલામય ઘાટ આપનારા યંત્ર માટે પણ છે અને એ કાર્ય કરનાર કાષ્ટકલાકારને પણ આ જ નામથી સંબોધવામાં આવે છે.

IMG_20180607_180543

હું એક સંઘેડાઉતારનારને ત્યાં બેઠો. તે લાકડાના કટકા માંથી ઢીંચણિયું ઉતારી રહ્યા હતા. મેં એને પૂછ્યુંઃ શું સ્થિતિ છે આજના બજારની…? તો એને જે જવાબ આપ્યો તે આ કલા માટે આપણને જાગૃત કરનારો છે. તેમણે કહ્યુંઃ અહીં પહેલા સો આસપાસના સંઘેડા મશીન અને દુકાનો હતી. અત્યારે વીસની આસપાસ રહી છે.

IMG_20180607_180510

તેનાથી આગળના સંઘેડા પાસે ગયો તો વાતો વાતોમાં એને મને કહ્યું કે તમે જે શો રૂમ જોયાં તેમાં અહીંની વસ્તુઓ મોટાભાગની નથી. કારણ કે ચાઈનાથી માલ આવે છે. અમે તૈયાર કરીએ એ જે વસ્તુ 70 રૂ.ની પડે તે ચાઈનાથી આવે તે 40 રૂ. પડે.

મેં કહ્યું, ચાઈના થોડું આવું જોવા આવે… ચાઈના નઈ આપણાં જ કોઈક હશે બીજા પ્રાંતના

તો કહે, ના ના સાહેબ, બીજા પ્રાંતની અમુક વસ્તુઓ તો આવે જ છે, પણ ચાઈનાના લોકો અહીં આવી જોઈ ગયા, એકએક વસ્તુ ખરીદી ગયા અને ત્યાંથી બનાવીને હવે અહીં મોકલે છે, આપણાંથી સસ્તી કરીને… (આમાં કેટલું સત્ય તે હું જાણી શક્યો નહીં.)

ત્રીજા સંઘેડા પાસે ગયો ત્યાં વાત થઈ અને તેણે કહ્યું કે આની હવે કોઈ બજાર રહી નથી.

IMG_20180607_175705

આ ત્રણેય સાથે વાતો કરતા એક સર્વસામાન્ય વાત તે વારંવાર કરી રહ્યા હતા અને તે કદાચ આપણા સૌ માટે રેડલાઈટ સમાન છે કે તેનો સૂર હતો કે અત્યારે જે સંઘેડા કાષ્ટકલા કરી રહ્યા છે, આ એ લોકોની છેલ્લી પેઢી છે. આ કામ કરવા તેની પેઢીમાં પણ હવે કોઈ તૈયાર થતું નથી.

IMG_20180607_175447

આવી સ્થિતિમાં આજે પણ ત્યાં ઘોડિયા, ઢોલિયા, ઢીંચણિયા, ગરિયા, રમકડાં, પાટલા, વેલણ, લગ્નમાં વપરાતા પોંખણિયા. વગેરે વસ્તુનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે. અને એ એટલું કલાત્મક છે કે તેનું મૂલ્ય આંકી ન શકાય, ચિંતાનો વિષય છે કે હવે આ કલાને ટકાવવી હોય તો શું? આ કલાનું કોમર્શીલાઈઝેશન શા માટે ન થયું. આજે તો હવે સુશોભન માટેના કન્સેપ્ટ ખિલતા જાય છે. ત્યારે મને બે બાબતો સમજાઈ કે કાં તો આ લોકો વિકસિત નથી થયાં મતલબ કે પરંપરાગત જે વસ્તુઓ બનાવે છે એ જ બને છે અને એ રીતે જ બને છે, અને આનો કોઈ અલગથી સેલ્સમેન નથી જે આ લોકોને બજાર પૂરી પાડે. ત્યારે આ લોકોની રોજીરોટી જોખમાય તે કરતા તો કાં તેમને વિકસવું જોઈએ કાં આ કલાના પ્રદર્શનો થવા જોઈએ તેને બજાર પૂરી પાડવી જોઈએ.

કાષ્ટકલાના સુંદર નમુનાઓ મેં જોયા…. ક્યારેક મહુવા જાઓ તો આ બજાર પણ જોજો…

અહેવાલ અને તસ્વીર © આનંદ ઠાકર

Advertisements
Posted in આંખના ઈશારે.... | 1 Comment

હું અને મારી વાર્તાઓ:એક કેફિયત

હું અને મારી વાર્તાઓ…

એક કેફિયત:  ‘પેનડ્રાઈવ’ માટે …

– આનંદ ઠાકર

IMG-20180313-WA0019

‘મારા બાળપણની એકલતા મને સર્જન સુધી લઈ ગઈ’ રસ્કીન બોન્ડનું આ વાક્ય મારા માટે પણ એટલું જ લાગુ પડે છે.

હું અને મારી એકલતા મોટાભાગે વાતો કરીએ છીએ અને એમાંથી વાર્તાનો જન્મ થાય છે. બાળપણથી જ કેટલીય વિસંગતતાઓ અને વિટંબણાઓ સામે ઝઝુમતો આવ્યો છું. સમાજ, પરિવાર કે દોસ્તોનો વાંક ગુનો નહીં કાઢું કારણ કે, મારા પોતાના કહી શકાય એવડા એઓએ જો મને એકલો ન પાડ્યો હોત તો હું પુસ્તકો સુધી ગયો ન હોત. અને પુસ્તકોની મિત્રતાએ મને ડિપ્રેશન, પલાયનતા, ભય, અબુધતા, આ બધામાંથી બચાવીને કોઈક જુદા જ ઉજાસ ભણી મોકલ્યો…

એકલતા એટલી વહાલી હતી કે એકલો જ ક્યારેક તપોવનના નદીકાંઠે કલાકોના કલાકો બેઠો છું તો ક્યારેક દીવના દરિયાને નિહાળતો કલાકો બેઠો છું અને એમાં ક્યાંક કોઈ ભવિષ્યદર્શન, ક્યાંક કોઈ સમસ્યા, ક્યાંક કોઈ દૃશ્ય મને મળી જાય અને એ વિચારની આંગળી પકડીને હું કંઈક કહેવા માંગું તે વાર્તાના રૂપે કહેવા જાઉં. આમ તો હું કંઈ કહેતો નથી કહેવાઈ જાય છે, મને કહેવા દો કે મેં સર્જન સમયે મારા ‘હું’ ને સંપૂર્ણ ઓગળતો અનુભવ્યો છે.

નાનપણથી મારા પિતાજી મને ફરવા લઈ જતા અને ચાલતા ચાલતા પ્રકૃતિને નિહાળી છે અને તેને હું જોઈ અને વર્ણવ્યા કર્યો છું. મારા મમ્મીની આંસુભરી આંખોએ કેટલીય સમસ્યાઓને મારા બાળમાનસમાં ધરબી દીધી છે કે તેમાંથી સંવેદનના અનુભવને સમજતા શીખ્યો છું. ધારાની આંખોએ મને નિર્દોષતા શીખવી છે અને મને સતત હકારાત્મક વાર્તા લખવા તરફ ધકેલ્યો છે. નકારાત્મક કે દુઃખી કરી નાખતી વાર્તાને તેણે ધિક્કારી છે અને તેથી મને સમજાયું પણ છે કે રડશો તો એકલા રડશો પણ હસશો તો દુનિયા આખી તમારી સાથે હસશે.

 

જીવન એ મારી પાઠશાળા છે. સમય એ મારો શિક્ષક છે અને વાર્તા એ મારી સહાધ્યાયિની છે. હું સતત એવું અનુભવું છું કે મારામાંનું તારુણ્ય હજુ ગયું નથી. હું સતત એક ટીનએજરની નજરે આ વિશ્વને નિહાળતો રહ્યો છું, મને એમ દુનિયા ગમી છે. વળી, આ ટીનએજ જ તમને તરોતાજા રાખે છે જીવનના મરીમસાલા મળી રહે છે આ ઉમરમાં, જીવન ચટાકેદાર લાગે છે, નિસ્ફીકર રહેવાય છે. વિશ્વને નવા રંગરૂપમાં જોવાની દૃષ્ટિ પણ મને મારી માનસિક તરૂણાવસ્થામાંથી મળી છે..હાહાહાહ….

 

આ વાત થઈ મારા વિશે… હવે મારી વાર્તા વિશે વાત કરીશ..

મારી વાર્તાઓ મને મળી છે. કશે શોધવા કે શીખવા ગયો નથી. વાર્તા જ્યારે મારી પાસે આવે છે ત્યારે વિદ્વાનો કહે છે તે બધી શરતો જેવીકે તેની ટેકનિક, કથનરીતિ, ભાવવિશ્વ, સંવાદ, સ્થળ, કાળ, પરિવેશ બધું એની રીતે લઈને આવી છે.

કેટલીક સંવેદનાઓએ મારા મનને ઝણઝણાવ્યું અને તેમાંથી ‘લાગણીનો સંબંધ’, ‘પારિજાતનું ફૂલ’, ‘હજી વધારે’, ‘શ્વાસ’ અને ‘વિદેશ’ જેવી વાર્તાઓ આવી.

ક્યારેક એવુંય બન્યું છે કે અમુક દૃશ્યોએ મને આંગળી પકડીને વાર્તા સુધી પહોંચાડ્યો હોય જેમ કે ‘બાગલાના વતનમાં’, ‘અઢાર અક્ષૌહિણી’, ‘ખાખી કપડા’, ‘જરકસી જિંદગી’, ‘પાંચમીનીટ’, વગેરે.

‘લાડવા’ અને ‘પ્રસાદીયા ભગવાન’, જેવી વાર્તાઓમાં મારા વિગત જીવનના કેટલાક સ્મરણોએ પણ ક્યારેક આ રીતે મારા સર્જનમન પર બળવો કરીને પોતે વાર્તારૂપે ટપકી પડ્યા છે.

સૌ પ્રથમ મારા ઝહેનમાં સર્જન એ કાવ્યરૂપે આવ્યું પણ પછી વાર્તા પ્રવાહે વધુ ભાગ ભજવ્યો. અને તેમાં મારા પરિશીલન દરમિયાન જ્યારે હું ગુજરાતીના સમગ્ર વાર્તા પ્રવાહને નિહાળી રહ્યો હતો ત્યારે ત્રણ-ચાર સ્પિસીસ એવી હતી કે લાગ્યું કે આ વૃક્ષની એકાદ ડાળને ‘કલમ’ કરીને જીવાડવી જોઈએ. તેવા વિચારમાંથી જન્મી મલિયાનીલની‘ગોવાલણી’ પરથી ‘જાદુગરણી હજી જીવે છે’ આવી, ધુમકેતુની ‘પોસ્ટઓફિસ’ પરથી ‘પેનડ્રાઈવ’ જન્મી અને પન્નાલાલની ‘ભાથીની વહુ’ પરથી ‘આઈ એમ વેઈટિંગ ફોર યુ’ને ઘાટ મળ્યો. હું આ ત્રણેય સર્જકોને દંડવત કરીને તેની રિમેક સમર્પિત કરું છું.

આઈન્સ્ટાઈન કહે છે ને કે હું મારા પૂર્વવિજ્ઞાનીકોના ખંભે બેસીને વિજ્ઞાનમાં આગળનું જોઈ રહ્યો છું. ત્યારે આ વાર્તા પૂરતું તો કહેવું જ રહ્યું કે હું પણ આવા ખમતીધર ખંભાઓ પર મારી સર્જનયાત્રા પર નીકળ્યો છું અને મને વિશ્વાસ છે કે એ ખંભાએ કેટલાયને તારવ્યા છે જેણે એના નામનો પણ ઉલ્લેખ નથી કર્યો પણ હું તો તેનું લઈને તેને સમર્પિત કરીને છડેચોક કહું છું ત્યારે એ મને તેના ખંભા પરથી તો નહીં જ ઉતારે. એક રીતે જુઓ તો આ ગુજરાતી સાહિત્યમાં સૌ પ્રથમ પ્રયોગ છે.

 

જ્યારે કોલેજના પ્રથમ વર્ષમાં હતો ત્યારે સાથે સાથે કોમ્પ્યુટર હાર્ડવેરનું શીખી રહ્યો હતો. વિજ્ઞાનનો વિદ્યાર્થી ન હતો પણ મને કોમ્પ્યુટર હાર્ડવેરે વિજ્ઞાનમાં રસ પાડી દીધો. નવી નવી શોધો કઈ રીતે થઈ, ક્યું મશીન કઈ રીતે બન્યું, ક્યા સિદ્ધાંતો કામે લાગ્યા છે? આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ શોધતા શોધતા હું ક્યારે વિજ્ઞાનથી જ્ઞાત થતો ગયો તે ખબર ન રહી. આખરે પુસ્તકોમાં રસ એટલે કેટલી વિજ્ઞાનકથાઓ મળી તે વાંચવામાં આવી. શોધોને વાંચતા વાંચતા વિશ્વને મારી નજરે જોતો ગયો અને વિચાર્યું કે હવે પછી આવું થાય તો? હવે પછી તેવું થાય તો? (આ બધું મેં આગળ કહ્યું ને તેમ કે માનસિક રીતે તરૂણાવસ્થામાં જીવવાના પરિણામો છે.) અને તેના જવાબ રૂપે ‘માર્સ મિસ્ટરી’, ‘લવલી લાઈવ’, ‘દ્વારકા’, ‘બ્રેવ એન્ડ મિલ્ડ’, જેવી વિજ્ઞાનકથાઓ આવી. જોકે પાછળથી સ્માર્ટફોનની કૃપાથી કેન સ્ટેનલી, આર્થર સી. ક્લાર્ક, જૂલે વર્ન, એચ.જી.વેલ્સ બસ હજી અત્યારે એટલાજ – એમની સાયન્સફિક્શન વાર્તાઓના સંપર્કમાં આવ્યો અને હજુ પણ મારી સાયન્સફિક્શન રાઈટર તરીકેની ધારણા-અભિધારણાઓ ઘડાતી જાય છે.

મેં પ્રસ્તાવના નથી લખી. લખવી જ નહોતી. તેમાં મિત્રોના કેટલાક રિવ્યુ લખ્યા છે. એક નવો પ્રયોગ. ખૈર…, કંઈક નવું કરવાની ઈચ્છાથી અલગ અલગ ભેગું કરીને ‘પેનડ્રાઈવ’ નામનો સંગ્રહ કર્યો છે. આશા છે ગુજરાતના વાચકો તેને સારો પ્રતિસાદ આપશે.

આ કેફિયત પણ એટલે લખી છે કે શક્ય છે મારા પુસ્તકની વાત બીજે ક્યાંય ન થાય. મારા વર્તુળ ને જાણીતા સિવાય કદાચ કોઈ અન્ય વાચક સુધી આ વાર્તા સંગ્રહ સુધી વાત ન પણ પહોંચે તો વાર્તાઓ વિશે કશું જાણી ન શકાય. મરિઝ કહે છેને કે
– છોને તારી કહાનીમાં અસીમ દર્દ હતું, સવાલ એ છે કે લોકો રડી પડ્યા કે નહીં? – આ માટે વાર્તાસંગ્રહની વાત છેવટ લગી જવી જોઈએ. આજે ગુજરાતમાં એવી વ્યવસ્થા નથી લેખકો માટે કે તેના લેખન વિશે સમગ્રતયા ચર્ચા થાય, એટલે મેં જાતે જ વાત કરી છે. કવિ નિરજનું ગીત યાદ આવે કે – ગીત લે લો મેં ગીત બેચતા હું… (અને હા હું એવા કોઈ ફાંકામાં નથી કે માત્ર સ્વાન્તઃ સુખાય લખવું.) હું ય માણસ છું અને મને ય ગમે કે મારી વાર્તા લોકો સુધી જાય પછી ભલે તે વાર્તાનું જે થવું હોય એ થાય આખરે સર્જક છું એટલે એ બીક નથી કે બધા સારુ જ કહે. પણ તો મારી સાહિત્યિક યાત્રામાં મને કંઈક સૂઝશે.

અને આખરે તો અત્યારે એક જ અનુભવ થાય છે કે –

શબ્દો મળ્યા તારે નગર જાવા,
ચરણ લઈ દોડવા બેસું તો વર્ષોના વરસ લાગે

ને

સહજ સાથે સળંગાઈ સમય ખળખળ વહ્યા કરશે.

 

મોરલ ઓફ ધી સ્ટોરી…. (હાહાહાહાહા…) –

મારો નવલિકા સંગ્રહ ‘પેનડ્રાઈવ’ના પ્રાપ્તિ સ્થાનો…

રાજકોટ – પ્રવીણ પ્રકાશન
ઓનલાઈન –

https://www.dhoomkharidi.com/pendrive-aanand-thaker-gujrati-book

And

https://www.gujaratibooks.com/Pendrive-Gujarati-book.html

ભાવનગર – પ્રસાર અને લોકમિલાપ

અમદાવાદ – ગ્રંથવિહાર, સાહિત્ય પરિષદ

આ ઉપરાંત આપના શહેરના સાહિત્યિક પુસ્તકો ધરાવતી બૂક સ્ટોરને કહેશો તો તે રાજકોટ પ્રવીણ પ્રકાશનમાંથી ઊપલબ્ધ કરાવશે.

આભાર….

Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

સાયન્સ ફિકશન અને ગુજરાતી સાહિત્ય એક મુસદ્દો

 IMG_20180117_073136
સાયન્સ ફિક્શન એટલે શું?  સાયન્સ ફિક્શન એ સાહિત્યની જ એક વિધા છે કે નહીં? સાયન્સ ફિક્શન અને સાયન્સ ફેન્ટસી આ બન્ને પણ અલગ સંકલ્પના ધરાવે છે. આપણે સૌ પ્રથમ ત્રણ શબ્દની વિભાવના સમજવી પડશેઃ સાયન્સ, ફિક્શન અને ફેન્ટસી.
સાયન્સ ફિક્શન લખતા લખતા જો આ બાબતની દરકાર ન રહી તો બાળવાર્તા કે જાદુઈ પરીલોકની વાર્તામાં સરી પડવાની પૂરી સંભાવના છે. પહેલી વાત તો એ  કે વિજ્ઞાનમાં કે જીવનમાં ક્યાંય ચમત્કારને સ્થાન નથી. મારા પ્રિય લેખક પોલો કોએલો જીવન વિશે કહે છે એ સાયન્સ વિશે પણ એટલું જ લાગુ પડે કે જીવનમાં ક્યાંય ચમત્કાર નથી જે છે તે આપણને ખબર નથી એટલે ચમત્કાર લાગે છે. બસ આ જ બાબત છે સાયન્સ ફિક્શન વિશે ત્યાં ક્યાંય ચમત્કાર નથી.
આપણે તો હજુ સાયન્સ ફિક્શન વિશે શરૂઆત કરીએ છીએ ત્યારે વિદેશી – અંગ્રેજી સાહિત્યમાં તો સાયન્સફિક્શનનો અનુઆધુનિક કાળ આવી ચૂક્યો છે.
કેન લીયુ નામના સીફી રાઈટર કહે છે કે આજે આપણે વેબ પેઈજમાં લખીએ છીએ, ટ્વિટ કરીએ છીએ, સેલ્ફી લઈએ છીએ… આ બધું સાયન્સ ફિક્શનમાં આગાહી કરેલું ન હતું તો તેના પરથી મને(કેન લીયુને) ખ્યાલ આવે  કે આપણા માટે બધું અપ્રિડિક્ટેબલ છે, ત્યારે સાયન્સ ફિક્શનનું સાધન છે અનવેરિફાય થીયરી દ્વારા વાર્તાને સશક્ત કથારીતી અને રૂપરચના દ્વારા પ્રસ્તુત કરવી, આ જ રસ્તો છે સાયન્સ ફિક્શન લખવાનો.
મને આ વિભાવનામાં શ્રદ્ધા છે. આ સંકલ્પના જ સાયન્સ ફિક્શન રાઈટર્સ માટે ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્ય સંદર્ભે યોગ્ય લાગશે.
આપણી મૂળ મુશ્કેલી ક્યાં છે, ખબર છે? આપણા ગુજરાતી સાહિત્યમાં કોઈ વાદ આવ્યો અને એ એક વ્યક્તિ લાવ્યો અને એ જતા રહેતા એ વાદ પણ ચાલ્યો ગયો. ગુજરાતી કથાસાહિત્ય સંદર્ભે ઘટના તિરોધાન એક માત્ર લાંબો ચાલેલો વાદ છે. જો કે ગુજરાતી કથા સાહિત્યમાં વાર્તાની વિભાવના ખૂબ સ્પષ્ટ થઈ અને વિકસી છે. આજે આપણે આપણી પ્રથમ ટૂંકી વાર્તાના સો વર્ષ ઉજવી રહ્યા છે. ત્યારે હવે કથાસાહિત્યનો નવો પ્રવાહ સાયન્સ ફિક્શન પણ વિકસે એવું આપણે ઈચ્છીએ તો આપણે ત્યાં સાયન્સફિક્શન બાબતે પાયાનું કામ કરવાનું બાકી છે. તેની વિભાવનાઓ અને તેની પરીકલ્પનાઓ. વિજ્ઞાનના કલ્પનો સ્પષ્ટ કરવા પડશે.
શા માટે? આપણે કોઈ ટેકનોલોજીકલ વાત લઈ આવ્યા તો તેને સમજનારો વર્ગ ક્યાં? તો વાર્તાની શરત ત્યાં કામ લાગે કે કલ્પન દ્વારા ભાવવિરેચન કરાવવું. મંગળગ્રહની વિજ્ઞાન પરક વાત કરતા કરતા આપણે આપણા લોકોમાં ચાલતી તેની કલ્પનાને લેતા જઈશું તો વાચકને વધુ સ્પષ્ટ થશે.
સાયન્સ ફિક્શન બાબતે આપણી પાસે ગુજરાતીમાં એનો સાચો શબ્દ પણ નથી. જો આપણે સાયન્સ ફિક્શનને વિજ્ઞાન કથા કહેશું તો તો આપણે સાયન્સ ફિક્શન શબ્દના સંદર્ભને મારી નાખવા બરાબર થઈ જશે. તો તમે કોઈ લિયો નાર્ડોન્ડ વિન્ચી જેવા ચિત્રો દોરનારા અને બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ ટાઈમ જેવું પુસ્તક લખનારાને તમે કઈ કેટેગરીમાં મૂકશો? એટલે પહેલી વાત કે સાયન્સ ફિક્શન શબ્દ માત્ર સાહિત્ય સંદર્ભે નથી એ શબ્દ એવા હરેક બાબત અને વિધાઓ માટે છે કે જ્યાં વિજ્ઞાનની પાયાકીય સિદ્ધાંત સાથેની કલ્પના સાધી શકાતી હોય.  વિન્ચીના સબમરીનના ચિત્રો એ સાયન્સ ફિક્શન જ છે. તો વળી સ્ટિફન હોકિંગ્સનું બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ ટાઈમ એ પુસ્તક સાયન્સ ફિક્શનલ નિબંધ છે.
વિજ્ઞાન એટલે તર્કસંગત રીતે જેને પ્રયોગ કરીને સાબીત કરી શકાય એવી  બાબત.
ફિક્શન એટલે કલ્પન દ્વારા પ્રસ્તુત કરવી એટલે ફિક્શન. ફિક્શન શબ્દ મૂળ લેટીન ભાષાના fictuds ફિક્ટ્સ શબ્દ પરથી આવ્યો છે. જેનો અર્થ થાય છે. નવું કલેવર દેવું.
ફેન્ટસી (fantasy) શબ્દનું મૂળ લેટીન ભાષામાં phantasia ફેન્ટાસીઆ જેનો અર્થ થાય છે કપોળ કલ્પન.
આમ વિજ્ઞાન કથા સંદર્ભે વાત કરીએ તો હિન્દીમાં સાયન્સ ફેન્ટસીને વિજ્ઞાન ગલ્પ કથા કહી છે. આપણે તેનો શબ્દ રચવો હોય તો વિજ્ઞાન કલ્પન કથા એવું કરી શકીએ. પણ એ તો વિદ્વાનોનો વિષય છે.
હવે પ્રશ્ન થાય કે સાયન્સ ફિક્શન અને સાયન્સ ફેન્ટસી વચ્ચે તફાવત શું?
સાયન્સ ફિક્શનમાં વિજ્ઞાનની જે શોધ પ્રસ્તુત હોય તેનો વિસ્તાર હોય છે, જ્યારે સાયન્સ ફેન્ટસીમાં જે-તે શોધ પણ એક કલ્પના જ હોઈ શકે છે આ તેનું સ્પષ્ટ અંતર છે. તેનું ઉદાહરણ આપું તો એવું થાય કે એચ.જી વેલ્સે લખેલી ‘ફૂડ ઓફ ધ ગોડ’ કથામાં જે શાકભાજી કે ફળોની સાઈઝ મોટી થતી હતી તે સાયન્સ ફિક્શન છે કારણ કે એ વિજ્ઞાનના પ્રયોગથી સાબિત થયું હતું પરંતુ તેમાં એક માનવ બાળની સાઈઝ અચનાક જ મોટી થવા લાગે છે એ સાયન્સ ફેન્ટસી છે.
આપણે ત્યાં ગુજરાતમાં લખાયેલી વાર્તાઓ કે નવલકથાઓમાં મોટાભાગે કાં તો કોઈ અનુવાદ છે અથવા ભાવાનુંવાદ અથવા તો ઉઠાંતરી છે. હા. જો કોઈ સારું કામ થયું છે તો તેમાં કથાસાહિત્યના સૌંદર્યદર્શી બાબતોને નેવે મૂકીને કામ થયું છે. તમે જે વિધામાં કામ કરો છો એ તો થવું જ જોઈએને… !!હિમાનશી શેલતે સરસ વાત કરી કે મારે સમાજદર્શી વાર્તા લખવી હતી પણ મારે વાર્તા લખવી હતી એટલે પહેલા તો મેં વાર્તાના કલાઘાટ પર ફોકસ કર્યું અને પછી મારે સમાજના જે પ્રશ્નો લાવવા હતા તે લાવી. હવે યાદ કરો કીમ લીયુની વ્યાખ્યા. કથાવસ્તુનું સૌંદર્ય તેની રૂપરચના અને કથનરીતિ તો જળવવી જ જોઈએ.
આપણે ત્યાં વિજ્ઞાન કથા સાહિત્ય સંદર્ભે મૌલિક વિચારોનો અભાવ છે. મને એવું લાગે છે કે આપણો પ્રેરણાસ્રોત  અંગ્રેજી ફિલ્મો છે. ફિલ્મ અને વાર્તા લેખન બન્ને અલગ બાબત છે. અહીં વાર્તા લેખનમાં ટૂંકી વાર્તાથી લઈને  નવલકથા સહિતની વાત છે. ફિલ્મથી જ જો આપણે સાયન્સ ફિક્શનને સરખાવવાના હોય તો પછી આ ગુજરાતી કથાસાહિત્યમાં સાયન્સ ફિક્શનની ચર્ચા જ નકામી થઈ પડે. કારણ કે ફિલ્મમાં ઘણું દૃશ્ય દ્વારા સમજાવી શકાય છે. વિજ્ઞાન લેખકની ખરી કળા જ ત્યાં વરતાય કે એ જ્યારે તે વિજ્ઞાનની સંકલ્પના આઘુનિકતા કે તકનિકી જ્ઞાનને પોતાના શબ્દો દ્વારા કલાકીય ઢંગમાં પ્રસ્તુત કરે.
હાલના પ્રખ્યાત સાયન્સ ફિક્શન લેખક કિમ સ્ટેનલી રોબીનસનની વાત ટાંકવાનું મન થાય કે સાયન્સ ફિક્શન વર્ક સૌંદર્યદર્શી રીતે કરવાની જરૂર છે. તે આગાહિઓ માટે નથી. તેના જેવું ભવિષ્યમાં બને તો તે એક અકસ્માત્ હોઈ શકે પણ ઈનોવેશન માટે સાયન્સ ફિક્શન રાઈટિંગ નથી.
મને ગમી આ વાત તમે પહેલા લેખક છો વિજ્ઞાન કે ટેક્નોલોજી તો તમારી વાતને પ્રસ્તુત કરવાનું સાધન માત્ર છે. મને અહીં મારી જ વાર્તાનું ઉદાહરણ આપવું ગમશે કે મેં ‘લવલી લાઈવ’ વાર્તા લખી. ત્યારે મારા મગજમાં સાહિત્યના જે નવ રસ છે તેમાનો જુગુપ્સા રસ જ હતો. તેના પર બહુ ઓછું કામ થયું અને આપણે ત્યાં તો સાવ જ નહીવત્ તો તે લખાતું ગયું અને વિજ્ઞાન કે ટેક્નોલોજી એક એલિમેન્ટ તરીકે આવતી રહી. આ રીતે તેની એ વાર્તાની રૂપરચના બંધાઈ. અને એટલે જ એ વાર્તા બની. મારી દૃષ્ટિએ વિજ્ઞાનના સાધનો કે ટેક્નોલોજીનો વિકાસ એ વાર્તામાં મેટાફોર તરીકે આવી શકે છે.
સાયન્સ ફિક્શન રાઈટર્સે કરવાનું હોય છે શું?
વિજ્ઞાનકથાના લેખકને કલ્પના કરવાની મુક્તિ છે પરંતુ તેનો પાયો વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંત પર રચાયેલો હોવો જોઈએ. માનવીય સંવેદના અને સામાજિક દાયિત્વ પણ નિભાવવાનું છે અને સાથે સાથે વાર્તાકલાને પણ સિદ્ધ કરવાની છે.
સાયન્સ ફિક્શન લેખકની હાલત દોરડા પર ચાલતા મદારીના છોકરા જેવી છે. સામાજિક સંદર્ભ અને માનવીય સંવેદનાના વાંસની ટેકણે વાર્તાકલાની દોરી પર વિજ્ઞાનકથા સર્જકે ચાલવાનું હોય છે અને સાથે સાથે વિજ્ઞાનના સૈદ્ધાંતિક સમજનો વાંસ હાથમાં પકડીને ચાલવાનું છે અને એમાં જે બેલેન્સ કરી શકે તે આર્થર સી ક્લાર્ક બની શકે. તે કિમ લીયુ બની શકે, તે એચ.જી. વેલ્સ કે જુલે વર્નની જેમ એટલા વર્ષે પણ  વંચાઈ શકે અને આ વાતને સમજવા માટે હું કિમ સ્ટેનલી રોબીનસનની આ વર્ષે જ બહાર પડેલી ન્યૂયોર્ક – 2140 નવલકથા વાંચવા માટે કહીશ.
આના પરથી કહી શકાય કે વિદેશી સાહિત્યમાં તો સાયન્સ ફિક્શનની વાર્તાકલાના મુદ્દે અને સાયન્સ ફિક્શનના મુદ્દે 9G ચાલે છે અને આપણે હજુ 4Gમાં પડ્યા છીએ.
જગત અને ભારત સાયન્સ ફિક્શન રાઈટિંગના સંદર્ભે. 
ઈ.સ. 1818 જગતે મેરી શેલીની ફ્રેન્કેસ્ટાઈનથી શરુ કરેલી સાયન્સ ફિક્શન વાર્તાઓની યાત્રા આજે 2017માં પ્રકાશિત થયેલી અન્નાલી નેવીત્ઝની ઓટોનોમસ નવલકથા સુધી વિસ્તરી છે.
ભારતમાં હિન્દીમાં ઈ.સ.1900માં ચંદ્રલોક કી યાત્રા વાર્તા લઈને કેશવ પ્રસાદસિંહ આવે છે પણ હિન્દીના સાયન્સ ફિક્સન આલોચક ચોખ્ખું કહે છે કે હિન્દીમાં હજુ સુધી મૌલિક વિચારની સાયન્સ ફિક્શન આવી નથી. પણ ત્યાં ખેડાણ ચોક્કસ થયું છે.
એવી જ રીતે બંગાળમાં વૃક્ષમાં જીવ છે એવું કહેનારા જગ્દિશચંદ્ર બોઝે તોફાન પર વિજય (1897) નામની સાયન્સ ફિક્શન લખી જે ખરેખર તેના મૌલિક વિચારથી હતી કારણ કે એ પોતે વિજ્ઞાની હતા. આ આપણા ભારતની પ્રથમ સાયન્સ ફિક્શન કહી શકાય. મરાઠી ભાષામાં બાલકૃષ્ણ રાનડેથી શરુ થયેલું સાયન્સ ફિક્શન લખાણ પછીથી સારું એવું ખેડાણ થયું છે. કન્નડ માં પણ થયું છે હું ઝડપથી ગુજરાતી ભાષા તરફ આવું….
ગુજરાતીમાં સાયન્સ ફિક્શન …
ગુજરાતીમાં સાયન્સ ફિક્શન બાબતે થયેલા કામ જોવા મેં ‘ગુજરાતી પ્રતિનિધિ વિજ્ઞાનકથાઓ’ પુસ્તક સંદર્ભ તરીકે લીધું ત્યારે તેમાં 1924માં લખાયેલી આકાશવાણી નામની વાર્તાને પ્રથમ સાયન્સફિક્શન તરીકે રજૂ કરી છે. પણ તેમાં સમાવીષ્ટ મોટાભાગની વાર્તા બાળકો માટે કે કિશોરો માટે લખાયેલી લાગે. તેમાં  છેક 1998માં પ્રકાશિત પરેશ નાયકની આદિરોબો કંઈક સાયન્સ ફિક્શન અને વાર્તાકલા બન્ને ત્રાજવે સમાન્તર સ્થિતિ લાવે તેવી વાર્તા થઈ. પછી કે. આર. ચૌધરીની વાણીયોઃ માઈક્રો રોબો નામની વાર્તા પણ ધ્યાનાર્હ છે. આમ આંગળીના વેઢા પણ વધી પડે એવી અને એટલી સમાન્તર સાયન્સ ફિક્શન વાર્તાઓ રચાયેલી હું જોઈ રહ્યો છું.
ગુજરાતી  સાયન્સ ફિક્શન લેખકોએ શું કરવાનું છે?
ગુજરાતી સાયન્સ ફિક્શન રાઈટર્સે પ્રથમ તો પોતાના ભાષાના સંદર્ભો સાહિત્યિક દૃષ્ટિકોણથી તપાસવા પડશે. હવે બધા લેખકો બની જાય છે પણ ભાષા ક્યાં? આજની ભાષા ચ-ભ આવવી જોઈએ ચાલો માન્યું પણ ગુજરાતી આપણી માતૃભાષાના કેટલા રૂપો છે એ તો એકવાર જૂઓ. રૂપક કે ઉપમાનો વિનિયોગ ક્યારે ને ક્યાં થઈ શકે. તમારે નવું કંઈક કરવું છે તો નવા રૂપકો અને નવી ઉપમાઓ આપવી પડશે. નવું લાવવા જૂનું જાણવું તો પડશે ને…
આપણા લેખકો પાસે વિજ્ઞાનની પાશ્ચાદ્દભૂ નથી. એ લાવવી પડશે.  આપણી પાસે બહુ ઓછા વિકલ્પો છે. આપણી પાસે પરંપરા નથી. એટલે આપણે ઝવેરચંદ મેઘાણીએ જેમ ચારણી સાહિત્યની કેડી કંડારી તેમ આપણે સાયન્સ ફિક્શનની કેડી કંડારવી જ પડશે.
આપણે સીધો જ 9G માં ઠેકડો મારવો પડશે.
આપણે ત્યાં જે છૂટકપૂટક સાયન્સ ફિક્શન લખાય છે તે પલ્પ સાહિત્ય જેવી લાગે છે. નોંધનીય વિજ્ઞાનકથા ત્યારે જ બનશે જ્યારે તે વાર્તાકલાની દૃષ્ટિએ પણ ઉચ્ચતમ માનાંક સિદ્ધ કરે.
આપણા છાપા અને મેગેઝીન્સ પણ આમાં ભાગ આપવો પડશે. એક મેગેઝિન બતાવો જે નેચર કે નેશનલ જિયોગ્રાફી જેવું કામ ગુજરાતમાં કરતું હોય. એક છાપું બતાવો જે ટાઈમ્સ કે ધ હિન્દુ જેવું કામ ગુજરાતમાં કરતું હોય.
છાપાઓએ અને મેગેઝિન્સે ફરી મૂડીવાદી વિચારધારા ને અગ્રિમતા આપવાનું શરૂ કર્યું છે. આપણા સમાજને છાપા અને સામયિકોએ પોતાના ગ્રાહક તરીકે જ જોયો છે. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે  સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાં શેરબજારના પાના વધતા ગયા અને વિજ્ઞાન કે સાહિત્ય ઓછું થતું ગયું. જે વિજ્ઞાન કે સાહિત્ય લેવામાં આવે છે તેને પણ પોતાના ઢાંચામાં ઢાળીને ‘બજારુ’ બનાવી દે છે. આ બધાનું પરિણામ એ આવ્યું કે આજે કલાકે કલાકે મોબાઈલ, કોમ્પ્યુટર, કાર બાઈક્સ વગેરેમાં નવા મોડેલ મળે છે. સંશોધન થાય છે જ્યારે આપણા ગામડામાં ચાલતી છકડો રીક્ષા બાબતે કોઈ સંશોધનો સાપેક્ષની દૃષ્ટિએ ન થયા કારણ કે તેમાં મૂડીવાદીઓને કોઈ ફાયદો નથી. એ મજૂરી થતી જ રહે છે. આ બધી બાબતને ધ્યાને રાખીને કામ થવું જોઈએ.
હવે વિદેશી સાહિત્યમાં સામાન્ય માણસોની વિચારધાને પ્રાધાન્ય અપાયું છે. તેની નવલકથાઓમાં ખેતીની વાતો આવે છે. સંહાર પછી સર્જન આવે છે. એ લોકો પણ હવે ડીસ્ટ્રોયર સાહિત્યમાંથી ક્રિએટિવ આઈડિયાઝ તરફ જઈ રહ્યા છે. આપણે પણ એ કરવું પડશે.
આપણી પાસે આઈડિયાઝ છે. પણ પ્રકાશકો, તંત્રીઓ, સંપાદકોએ એ સ્પેશ આપવી પડશે અને લોકો સુધી નવી વાતો પહોંચાડવી પડશે. આમાં તંત્રી, સંપાદકો અને પ્રકાશકોની પણ પરીક્ષા થઈ જવાની છે સાયન્સ ફિક્શન કોને કહેવાય  એ બાબાતે.
સોફિયા નહોતી આવી એ પહેલા મેં લવલી લાઈવ અને બ્રેવ એન્ડ મીલ્ડ લખેલી. કરુણતા તો જૂઓ કે આજે લેખકે પોતે જ તેની વાર્તાના લખાણ વીશે વાત કરવી પડે છે કારણ કે આપણા વિદ્વાનો માટે પણ સાયન્સ ફિક્શન અસ્પૃશ્ય થયેલો વિષય છે. આપણા વિવેચકો તો લેન્ડલાઈનના જમાનાના છે. યુવા વર્ગમાંથી આધુનિક ટેક્નોલોજીના માસ્ટર્સ અને સાહિત્યને ઘોળીને પી જનારા વિવેચકો પણ તૈયાર કરવાના છે નહીં તો તું મારી પીઠ ખંજવાળ હું તારી પીઠ ખંજવાળું એવું ચાલ્યા જ કરવાનું છે.
સાયન્સ ફિક્શન રાઈટિંગ સંદર્ભે મોટા મેગેઝીનોમાં સ્થાન મળવું જોઈએ. અંગ્રેજીમાં રચાતા સી.ફી. સાહિત્યની ચર્ચા થવી જોઈએ. વર્ષમાં બે કે ચાર વાર સી.ફી. સંદર્ભે બેઠકો બોલાવીને ત્યાં પોતાનું સર્જન પ્રસ્તુત કરવાનું સ્ટેજ પૂરું પાડવું જોઈએ. આમ કરશો તો ગુજરાતીમાં સાયન્સ ફિક્શન રચાશે નહીં તો આજની પેઢી જે અમારી પછીની પેઢી છે એ અંગ્રેજી માધ્યમ વાળી છે એ સીધું જ કંઈ નવું સર્જશે એ અંગ્રેજીમાં લખશે. તેને ગુજરાતીમાં પણ રીવર્ડ આપવું પડશે.
આભાર…
અને આખરે…. બશીર બદ્રને યાદ કરીશ કે –
ચરાગોં કો આંખો મેં મહફૂઝ રખના,બડી દેર તક રાત હી રાત હોગી,મૂસાફીર હૈ હમ ભી મૂસાફીર હો તુમ ભી,કભી ઈસી મોડ પે ફીર મૂલાકાત હોગી.
Posted in આંખના ઈશારે.... | 2 Comments

આજ આનંદ… પોતાના સર્જનનો

khadhu pidhu ane party kari gujarati book

આજ આનંદ…

હોવો જોઈએ. પોતાના સર્જનનો. મારો બાળ-કિશોર સંગ્રહ પ્રકાશિત થયો. જેનું મેં નામ રાખ્યું – ખાધું, પીધું ને પાર્ટી કરી… – હવે રજવાડા ગયાં, રાજા ગયા તો રાજ ક્યાં જઈને કરવું. હવે તો બહુ ખુશ થાઓ તો પાર્ટી કરી લો. અને પાર્ટી થાય એનો આનંદ પણ અનેરો વળી. રજવાડા જેવી ફિલિંગ જ આવે…હાહાહાહહા

લો એ ભેગા ભેગ બાળ-કિશોર વાર્તાના સંગ્રહ સુધીની સફર પણ કહી દઉં. મને યાદ છે. બરાબર યાદ છે કે ધો. 7માં હતો ત્યારે મેં એક વાર્તા લખેલી. એ હજુ મારી પાસે છે. કારણ કે ત્યારે કોઈએ જોઈ નહીં. જોઈ એને ગમી નહીં અને ગમી એને કંઈ કહ્યું નહીં. બધું લખાતું ગયું. બાળ વાર્તા તો સાઈડમાં જતી રહીને નવલિકાએ મારા ભાવવિશ્વ પર પકડ જમાવી.

નવલિકાઓની વાતો મારો આવનારો ટૂંકીવાર્તાઓનો સંગ્રહ આવી રહ્યો છે ત્યારે કહીશ. અત્યારે બાળ વાર્તાઓની વાત…

દિવ્યભાસ્કર.કોમમાં જોઈન્ટ થયો ત્યારે લખવાના અભરખા થયાં, બાળવાર્તા આવી, મગજમાં. ‘ચમત્કારી ઘડિયાળ’ અને ત્યાં વિષ્ણુકાકા તેને બતાવી. કહે સારી છે પણ પાત્રોના નામ થોડાં શહેરી કર. થોડું સુધાર્યું-સમાર્યું. અને પછી તેને બાળભાસ્કર માટે આપી. છાપી. મને એ રસ્તો ગમ્યો. જો કે પછી ભાસ્કરે એક પણ વાર્તા ન છાપી પણ મેં એ સમયમાં પાંચેક વાર્તા લખી. આ ગાળો હતો સેલિબ્રિટીસ્ સાથે સંવાદનો હું પ્રકાશકોના આંટાફેરા મારતો તેમાં ગુર્જરવાળા રોહિતભાઈને એ સ્ટોરીસ બતાવી. ગમી. કહે દસ-બાર વાર્તા કરો તો આપણે છાપીએ. એવામાં હું ઉના આવી ગયો.
વડવિયાળા શિક્ષક બની ગયો. શિક્ષક બન્યો એટલે બાળકો વચ્ચે રહેવાનું થયું. બાળકોના મનોવિશ્વ અને ભાવવિશ્વ સાથે રૂબરૂ થવાનું થયું. એવામાં બી…નચિકેતા નામે પ્રકલ્પ શરૂ કર્યો. બાળકોને વાર્તા લખતા કરવાનો અને વાર્તા વાંચતા કરવાનું શરૂ કર્યું પણ મારું વાંચન? થોથાં ભેગા કર્યા. ક્યાં ક્યાંથી બધું મંગાવ્યું. કેટલુંક ગુર્જરમાંથી કેટલુંક પ્રસાર માંથી કેટલુંક લોકમિલાપમાંથી અને ગુજરાતી સાહિત્યમાં રચાયેલું શ્રેષ્ઠ બાળ સાહિત્ય વાંચી કાઢ્યું અને પછી મગજ ઘૂમરે ચડ્યો.

સાલ્લું આમાં તો ક્યાંય આજના બાળકો, આજની પેઢી કે જે ઘરે જઈને સ્માર્ટફોન ઘૂમરડે છે એની હાટું તો કાંઈ નથી. હવે? અંદરથી અવાજઃ લખો.

પકડો કિ-બોર્ડને કોઈ પળે એમ પણ બને કે વાર્તા ધડાધડ ઉતરે એમ પણ બને… અને એવું જ બન્યું. બે દિવસમાં પાંચ વાર્તા તૈયાર. નામ શું રાખવું? કોઈ વખતે બાળકોને વાર્તા કે’તા કે’તા વાર્તાને અંતે મેં બાળકોને કહેલું કે હવે ખાધું, પીધું ને પાર્ટી કરી. ને બાળકોને ગમેલો તે ફેરફાર. થયું આપણા સંગ્રહનું નામ આ જ રાખશું.

ગુર્જરને વાર્તાનો સંગ્રહ ભેગો કરીને મોકલી દીધો. ‘હમણાં વાર્તાઓ પ્રકાશિત કરવાનો અવકાશ નથી.’ આવા જવાબ સાથે સંગ્રહ પાછો.
ઓકે. પછી બધું પડ્યું રહેલું. થોડો સમય પછી હસમુખભાઈ ટાંક મારા વડિલ શિક્ષક મિત્ર. તેમને મારી વાર્તા બતાવી. તેણે બેક પબ્લિકેશનના નામ આપ્યા. મેં કહ્યું કે ભલું કરો, આ પ્રકાશકો સાથે લમણાઝીંક કરવાનું મને નહીં ફાવે મારે કંઈ કરવું નથી. છતાં તેના આગ્રહને કારણે જોય પબ્લિકેશનને ફોન કર્યો. પીટીએફ મોકલી. ઓકે થઈ. ત્યાં એ વાર્તાઓ સાહિત્યઅકાદમીમાં એક વર્ષ પહેલા મોકલેલી તે એપ્રુવ થઈ. હવે તો સહાય મળે છે. મનમાં બોલ્યોઃ બોલો…, ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી કી જે… અને પછી તો પ્રકાશકે ઝડપ કરી અને આખરે બધું સામે આવ્યું.

મારું પ્રથમ પુસ્તક ભલે સેલિબ્રિટી સાથે સંવાદ હોય, પણ પ્રથમ સર્જનાત્મક પુસ્તક આ. જેમાં મારું મૌલિક ક્રિએશન છે. સર્જનનો આનંદ છે. સહજ આવેલા શબ્દોનો સંગાથ છે.

આ વાર્તાઓ પ્રકાશિત કરતા કરતા એક નવતર પ્રયોગ ઔર કર્યો કે પહેલા મેં આજની પેઢીના જે મારા સંપર્કમાં વાંચક કિશોર-કિશોરીઓ હતા તેમને વંચાવી તેના રિવ્યુ લીધા. તેમાં જય, જતન, મેઘા, મિહિર, વત્સલ આ બધા ટેક્નોલોજી સાથે સંકળાયેલા પણ હતા અને સાહિત્યિક વાંચન સાથે પણ સંકળાયેલા. તેના પ્રિવ્યુ મેં પુસ્તકના સૌથી આગળના પાના પર લેવડાવ્યા. બાકી જે ટેક્નોલોજી નથી જાણતા કે આજના ટ્રેન્ડીંગ ને નથી જાણતા તેવા બુઢિયાઓના રિવ્યુ લઈને કામેય શું છે હેં…હેંહેંહેંહેંહેંહેં… હવે તમારા જેવા વાચકોએ જોવાનું છે કે આપણે નવી પેઢીને નવું વંચાવવું કે નહીં. ને વંચાવ્યા પછી બેઝિઝક આપનો રિવ્યુ લખવાનો, પોસ્ટકરવાનો, મોકલવાનો બધો અધિકાર છે આપને. તો વાંચો ને લખો. મારે ટેક્નોલોજીને લગતી ઘણી બાળવાર્તા લખવી છે જો કે લખું છું પણ એનુ અપકમિંગ આપના રિવ્યુ પર છે. ચાલો ત્યારે…

ખૈર, આખરે મારું સર્જનાત્મક પ્રથમ પુસ્તક મારા હાથમાં આવ્યાનો આનંદને આનંદ છે.

ટૂંક સમયમાં એટલે કે એકાદ-બે મહિનામાં જ હું ટૂંકી વાર્તાનો સંગ્રહ લઈને આવું છું ત્યારે થોડી વધુ વાતો કરીશું…. કભી અલવિદા ના કહેના…, ફિર મિલેંગે …. ચલતે ચલતે… ઈસી રાહ પર ઈસી મોડ પર ફિર મુલાકાત હોંગી.

પુસ્તક પ્રાપ્ત કરવા સંપર્કસૂત્ર – કેતન કોઠારી (જોય પબ્લિકેશન, અમદાવાદ) – મો. – 8780889190

Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

ગુજરાતના કોઈ મિડિયા હાઉસને આવો વિચાર આવે છે?

ગુજરાતના કોઈ મિડિયા હાઉસને આવો વિચાર આવે છે?

IMG_20171217_224048

(તસવીર પ્રતીકાત્મક છે)

જનહિતમાં જારી વિશેષ સૂચના –

આ લેખ કોઈ પક્ષ કે વ્યક્તિ કે કોઈ એક છાપા કે પત્રકારને સારા દેખાડવા અને બીજાને ખરાબ દેખાડવા માટે નથી. મારે તન-મન-ધનથી કોઈ વર્તમાનપત્ર સાથે કોઈ સંબંધ નથી. હું માત્ર આવનારી પેઢીને હિત માટે એક વાત સૌની સામે મૂકવા અને જાગે તો જગાડવા મારો વિચાર પ્રસ્તુત કરું છું. માટે કોઈએ આ લેખ કોઈના છાપાગૃપના વખાણ કે વખોડવા માટે છે એવું વિચારી લેવું નહીં અને જો એવું થાય તો તે સંજોગ માત્ર છે તેમાં મારા શબ્દોનો કે મારો વાંક નથી તમારા મનના વિચારવાયુનો વાંક છે જે માટે કોઈ સારા આયુર્વેદિક ડોક્ટરને બતાવીને આ રોગ સારો કરી લેવો. આભાર… (હવે લેખમાં ચાલો નહીં તો સૂચના જ લેખ બની જશે. પણ શું કરીએ માહોલ જ એવો થઈ ગયો છે કે બધી બાબતે સ્પષ્ટ થવું પડે છે આવા સ્વતંત્ર અને લોકશાશિત ભારતમાં પણ…ખીખીખીખી…)

 

લેખ લાંબો છે પણ તમારો અભિપ્રાય જરૂરી છે… (પહેલા જ બાંધેલી ધારણા ખોટી પડે)

 

ઘણાં સમયથી વિચારી રહ્યો હતો કે આ વિષય પર લખું લખું… પણ સમય અને સંજોગો નહોતા આવતા. અને હવે સમય અને સંજોગો આવ્યા છે તો એવા સમયે કે કાલે બધા ચૂટણીના પરિણામમાં હશે એટલે આ વાત કદાચ નહીં વંચાય… પણ હું આજ માટે ક્યાં લખું છું, હું લખું છું આવતીકાલના ભવિષ્ય માટે…

 

આપણાં ગુજરાતમાં કેટલા છાપાઓ બહાર પડતા હશે રામ જાણે. એ આંકડાની માયાજાળમાં ન ફસાતા સીઘો જ હું મારા દૃષ્ટિકોણ તરફ આવું. મહત્વના ને સૌથી વધુ વંચાતા છાપાઓના નામ આપવા હોય તો દિવ્યભાસ્કર, સંદેશ, ગુજરાત સમાચાર, ગાર્ડિઅન, જયહિન્દ, ફૂલછાબ, વગેરે વગેરે….

 

દિવ્યભાસ્કરમાં કાર્યરત હતો ત્યારે બધા છાપા વાંચવાની ટેવ પડેલી તે આજ લગી રહી છે. તેમાં ઓનલાઈન પેપર્સ વંચાય છે. હું ‘ધ હિન્દુ’ ન્યૂઝ પેપરનો ફેન બની ગયેલો. તેની પત્રકારત્વ દૃષ્ટિ માટે સાત તોપની સલામી ઓછી પડે. હું શિક્ષક થયો. અમારી શાળામાં પણ સમાચારપત્ર આવે.

 

વન્સ અપોન અ ટાઈમ… મારા આચાર્ય સાહેબશ્રી કહે બાળકો માટે વિશેષ વિગત આવતી હોયને એવું છાપું બંધાવીએ. (જો કે ઘણી જગ્યાએ તો છાપાના ફેરિયાઓ પણ ધાકધમકીથી છાપા બંધાવવાનું ગોઠવે છે.) મેં એ બાબતે વિચાર્યું. એ માટે એક અઠવાડિયું મારા શહેરમાં આવતા બધા જ છાપા મેં મંગાવ્યા. દરેકની પૂર્તિઓ, સમાચારો અને વિગતો નિરાંતે વાંચું પત્રકારત્વ મારામાંથી દૂર કરીને મારે હવે શિક્ષક તરીકે વિચારવાનું હતું કે બાળકો માટે ક્યું છાપું બંધાવવું. આખા સપ્તાહના બધા પેપર, પૂર્તિ વાંચ્યા પછી સાહેબને જવાબ આપ્યોઃ સરજી, બાળકોનું ભલું ઈચ્છતા હો તો એક પણ છાપું ન બંધાવો. આમાં તો છોકરાઓ બગડે એવું જ છે કશું હકારાત્મક કે કશું ઉપયોગી થાય તેવી તત્કાલીન માહિતી નથી. પૂર્તિમાં કશું જનરલનોલેજ જેવું નથી અરે બીજા બધા પેરામિટર્સને સાઈડમાં ધકેલીને શનિવારની પૂર્તિની જ તપાસ કરી તો પણ ખ્યાલ આવ્યો કે એમાં જે બાળ વાર્તા કે ગ્રાફિક વાર્તા આવે છે તે પણ આજના બાળકો માટેની નથી. બંધ કરો.

 

કેટલાક આઈડિયા આગળ છે વાંચજો…

 

જો કે તંત્ર એની રીતે ચાલ્યું. મારા વિચારો બંધ ન થયા. બે વર્ષ પછી આજે આ વાત એટલે ખૂલી કે બે વર્ષથી હું એક જ પ્રશ્ન લઈને ફરું છું કે ‘ધ હિન્દુ’ જેવા છાપાએ વિદ્યાર્થીઓ કે બાળકો માટેની એડિશન અલગથી કાઢે છે તો એવું આપણે ત્યાં કેમ નહીં?????!!!!!
મને ચિતરી ચડી ગઈ કે આપણે કેવું પીરસીએ છીએ. છાપા જ નહીં ન્યૂઝ ચેનલો પણ કેવું પીરસે છે. કોઈક તો જાગે. કે પછી ભૂખ્યા(જ્ઞાનભૂખ્યા) જનોનીની ડાગળી છટકશે તો એ એક દિવસ છાપા ઓલ ઈન્ડિયામાંથી બંધ કરશે… આ તો એક વાત છે. મૂળ વાત પર આવીએ.

 

શું આપણે ત્યાં સારી ઘટના જ નથી ઘટતી કે જેની વાત બાળકો સુધી પહોંચાડી શકાય.? શું આપણે ત્યાં સારા પ્રુફરિડર્સ જ નથી કે બાળકોને ગુજરાતી છાપામાંથી જોડણી શીખવાય?

 

વિકસિત રાષ્ટ્રોના ઓનલાઈન છાપાઓ જોયાં મેં, મારા મિત્રો જે વિદેશોમાં રહે છે તેમને પૂછ્યું તો તેઓએ કહ્યું તેમાંથી ઘણી જગ્યાએ બાળકો માટે – વિદ્યાર્થીઓ માટે અલગ એડિશન બહાર પડે છે જેમાં તત્કાલીન ઘટના સાથે નોલેજની બાબત હોય. નવા સંશોધનની વાતો હોય.

 

એ લોકોનું મિડિયા બાળકો સામે સાયન્ટિસ્ટ અને સૈનિકોની વાતો મૂકે છે જેથી એ બાળકો માટે એ આદર્શ બને છે અને આપણે મોટી મોટી સાઈઝમાં ટૂંકા ટૂંકા કપડાવાળીયું ને છાપીએ છીએ એટલે આપણો સમાજ એવો બને છે. એમનેમ ચાથી જાગીર કહી દીધી હશે.!!

 

બે વર્ષના અંતે એક તારણ પર આવ્યો કે કોઈ મિડિયા- ગુજરાતી મિડિયા એવું કરે એ શક્ય નથી કારણ કે એને પૈસા બનાવવા છે જે ગલગલિયા કર્યા વગર મળવાના નથી. પણ આમાંથી સારું શું? આખરે પૂર્તિઓ પર ફોકસ કર્યું અને તેમાં ગુજરાત સમાચારની પૂર્તિઓ માટે સલામ કરવાનું મન થયું. જોકે ગલગલિયા કરવાનું મન તેનેય ક્યારેક થાય છે. (ફરીથી કહી દઉં કે ગુજરાત સમાચાર પ્રત્યે મને કોઈ પક્ષપાત નથી ) ગુ.સ.ની પૂર્તિમાં ધૈવતભાઈની મહેનત રંગ લાવે છે. ( જો કે તે ગુ.સ. માંથી નીકળ્યા ઈવા સમાચાર છે.) લલીત ખંભાયતાના લેખો કરંટ અને માહિતી સભર હોય છે. તેની પાસે સારું પીરસવાની દૃષ્ટિ છે. તો વળી હર્ષ મેસવાણીયા પણ ખૂબ સારું લઈ આવે છે. આ ઉપરાંત સૌથી વધુ મને ગમતું હોય કે જે આવનારી પેઢી સામે રાખવા જેવું હોય તો તે રવિવારની ગુજરાત સમાચારની પૂર્તિમાં કે.આર.ચૌધરીના ‘ફ્યૂચર સાયન્સ’ના લેખો. ભાવેન કચ્છી પણ ખરા. દિ. ભા. માં અજય નાયક સાહેબ ખેડૂતો વિશે સારું લખે છે જાણવા લાયક. તે કળશમાં પણ હકારાત્મક લખતા.  ગુ.સ.ની ઝગમગ પૂર્તિનું વચ્ચેનું પાનું તો અમારી શાળાના ગણિત-વિજ્ઞાન કોર્નરમાં હંમેશા વંચાય છે. દિવ્યભાસ્કરની પૂર્તિમાં વચ્ચેનું પાનું બાળકોને કેવા કપડા પહેરવા તે માટેનું હોય છે (ફરીથી કહી દઉં દિ.ભા. માટે મને કોઈ વિરોધન નથી.) એલા ભાઈ, અહીં બે જોડ કપડાના હાંધા છે ન્યા ફેશનની વાતોથી શું થશે.??સંદેશની પૂર્તિઓમાં પણ એકાદ બે લેખ સારા ક્યારેક આવી જાય છે બાકી જામતું નથી કે નથી તો દિ.ભા.ની અન્ય પૂર્તિમાં. ફૂલછાબ માટે જાજેરી સલામ કે તેણે પોતાનું સ્ટેટશ આવા કારમા મિડિયાયી કળિયુગમાં પણ જાળવી રાખ્યું છે પણ તેની પાસે એવી નવું નવું લઈ આવે એવી ટીમ નથી કારણ કે કમાણી તો દિ.ભા.માં જ થઈ શકે. જો કે હવે અમદાવાદ સ્થિત મિડિયા હાઉસિસ સારા રૂપિયા આપે છે એટલે એ બાજુ સારું કામ કરનારા ચાલ્યા જાય તે સ્વાભાવિક છે.

 

લલિતભાઈ અને હર્ષભાઈ અને કે.આર.ચૌધરીના લેખો મારા નોટીસબોર્ડ પર લગાડાય એવા હોય છે. આવું જરૂરી છે. મેરા ભારત બદલ રહા હૈ એવું એકલો માણસ બોલશે કે આપણે સૌ પાછળ પાછળ નારા લગાવ્યા જશું તો નહીં થાય. મિડિયા હાઉસિસે જાગવું પડશે. નવી પેઢી જાણી શકે એવું કરવું પડશે. ગામડાનો માણસ કે છેવાડાના વ્યક્તિ શું ઈચ્છે છે એ આપવું પડશે.

 

4G મોબાઈલ્સ પહોંચી જવાથી ક્રાંતિ થવાની નથી. તેનાથી નોલેજ નથી વધતું હમુકનું વિખેરાય છે ને વિકૃત થાય છે મગજ … હું ગ્રાઉન્ડ લેવલે કામ કરું છું એટલે અનુભવું છું કે બાળકો ગેમ્સ રમવામાં સમય સૌથી વધુ બગાડે છે. ઘણીવાર એવું બને કે પૂર્તિઓમાં લખાયેલી કોલમ્સની વિગતો નેટ પર થોડું સર્ચ કરો તો મળી જ રહે પણ બાળકો કે યુવાનો પાસે ગેમ અને ન જોવાનું જોવામાંથી ટાઈમ ક્યાં છે? તેને હાથમાં પકડાવું પડશે તો છાપું હશે તો આપશું. પુસ્તક વાંચવાથી તો જોજનો દૂર જતાં રહ્યા છે. ઓનલાઈન છાપા વાંચે છે તેમાંય ગલગલિયા સમાચારો જ વાંચે છે.

 

થોડું વધુ પડતું થઈ ગયું પણ શિક્ષક તરીકે મને ઘણીવાર વિચાર આવે કે રાષ્ટ્રનિર્માણનું કાર્ય માત્ર શિક્ષકોનું નથી, આસપાસના સમાજનું પણ છે અને આસપાસના સમાજમાં શું નિર્માણ કરવું તે કામ મિડિયાનું છે.

 

આજે ગુ.સ.ની રવિપૂર્તિમાં આર.ઓ. વિશે માહિતી આપી છે તે નેટમાં ક્યાંને ક્યાંય છે પણ બાળકો એ સાધન ઘરમાં જૂએ છે પણ જાણતા નથી. તો આ લેખ પકડાવી શકાય. માન. વડાપ્રધાન સી-પ્લેનમાં બેઠા. સમાચાર આવ્યા. પણ સી-પ્લેન છે શું, શું ઈતિહાસ છે? કેવું સાયન્સ છે? આ જાણવા મળવું જોઈએ. લાલસિંહ જેવા વિજ્ઞાની આપણી વચ્ચેથી વિદાય લે અને તેની જીવનઝરમર ક્યાંય જોવા ન મળે? એ વાત લલિતભાઈ અને હર્ષભાઈ લઈ આવ્યા. સલામ છે એ બન્નેને કે જે ઘટનાઓ ઘટે છે તેના સત્યમાં કે વિજ્ઞાનમાં જઈને કંઈક નવું, ઉપયોગી લઈ આવે જે જ્ઞાનવર્ધક છે. અરે ગુજરાતી વાર્તાની શતાબ્દિ ચાલે છે… રવિપૂર્તિમાં એક ખ્યાતિપ્રાપ્ત વાર્તા જ નથી શરુ કરી એ સર્જક વિશે ટૂંકમાં અપાય છે. જાણ થાય છે તેથી મારી માતૃભાષાના સર્જકની.

 

આ બધું એટલે થયું છે કે પત્રકાર સર્જક મટીને અનુવાદક બની ગયો છે. મિડિયા હાઉસિસમાં સર્જનને સ્થાન જ નથી. તમે વાર્તા આપો તો કહેશે કે આને એટલી નાની કરી દો… આમાંથી આ કાઢી નાખો … આ ઉમેરો… અરે,,, સાલ્લાઓ આ કંઈ દરજીની દુકાન છે કે પેન્ટમાં બે ખીસ્સા પાછળથી કાઢીને આગળ ઉમેરી દેવાય… (આ ફકરો સિદ્ધાર્થ રાંદેરિયાના લહેકામાં વાંચજો.)

 

હે મિડિયા કર્મિઓ, મિડિયા હાઉસિસ.., તમે ખૂબ ગલગલિયા કરતું લખો પણ એમાં ક્યાંક એકાદ બે પાના જ્ઞાનવર્ધન માટેના પણ રાખો અને વિચારો કે રખે, અમારું છાપું કોઈ શાળામાં જતું હશે કે કોઈ બાળક વાંચતું હશે તો? અને પછી કંઈક નવું કરો. કંઈક એવું કરો કે મારા રાષ્ટ્રની વિકસતી પેઢીને મોબાઈલ મૂકાવીને વાંચવા મજબૂર થવું પડે. અમારા નોટીસબોર્ડમાં અને બાળકોના દિમાંગ સુધી તમારા શબ્દો પહોંચાડવાની જવાબદારી અમારી પણ પહેલા એવું આપો તો ખરા. શાળાની સારી વાતો પણ ક્યારેક આપો. બાળકોના ટેલેન્ટને સ્ટેજ આપો. અમારા બી..નચિકેતા પ્રોજેક્ટના બાળકોમાં એવું કૌવત છે કે આવું છાપું રોજનું બહાર પાડી શકે અમે અદબ-પલોઠી વાળીને એટલે બેઠા છીએ કે ભંડોળ નથી. અને સારું છાપવાનું મળતું ન હોય કે એવા માણસો ન મળતા હોય તો એક વખત આપો અમારા બાળકો તમારી શનિવારની પૂર્તિ જાતે તૈયાર કરીને તમને આપી શકે એવી શક્તિ ધરાવે છે. પત્રકાર છોને… કુછ દિન ગુજારો સરકારી શાળાઓમે…, ગામડાઓ કે કિશોરો ઔર યુવાનો કે પાસ ખબર પડે ગા કે વો ક્યા ચાહતે હૈ…

જય હિન્દ

 

જેને દુઃખ લાગે એ કિટલીયે જઈને બે કપ ચા પીયાવે,,, ને બવ દુઃખ લાગે તો અમારા ગામડામાં આવ્યઝો સ્યાસ પાહું બીઝું કાંઈ નહીં…. નમસ્તે.

Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

રેતીનો માણસ દરિયાને મળવા આવે છે…

IMG_20171216_204320

વન્સ અપોન અ ટાઈમ… હાહાહાહ… હા. ક્યારે મળ્યા કેમ મળ્યા મને ખાસ યાદ નથી પણ ભાવનગરની ગદ્યસભાએ વોટ્સએપ ગૃપ ડેવલપ કર્યું છે, તેમાં અજય સોની હતા. એ ગૃપમાં ગદ્ય બાબતે લાંબી ડિસક્સ ચાલી અને અંતે અમે બન્ને પર્સનલ મેસેજીસ કરવા લાગ્યા. એમ એકવાર વાત પણ કરી… મારી શાળા શ્રી વડવિયાળા પે સેન્ટર શાળાનો પ્રવાસ કચ્છ ગયેલો તેમાં અમે અંજાર ગયા અને ત્યાં અંજારની માંડવી દાબેલી માટે સોનીજીને દોડાવ્યા. સોનીજીએ સ્થળપર હાજર રહીને અમને દાબેલી શોધવા માટે, મેળવવા માટે સાથે રહ્યા. તેઓ કોઈ મહત્વના કામમાં રોકાયેલા હોવા છતાં મને સતત સહકાર આપ્યો. એ બાબતે હું એનો ઋણી થયો. અને પછી તો એક મેકની વાર્તાઓનું આદાનપ્રદાન શરૂ થયું. તેઓનું માર્ગદર્શન મને સતત મળતું રહ્યું. સાથ પણ મળતો રહ્યો. આજે એમના પ્રથમ વાર્તા સંગ્રહની વાત કરવાની છે ત્યારે મને ગીલીગીલી થાય છે…

 

એ રેતીના પ્રદેશનો માણસ અને હું દરિયાઈ પ્રદેશનો માણસ. અજયની વાર્તા એટલે કોઈ રેતશિલ્પી જેમ રેતનો માણસ બનાવવામાં ખૂબ આળપંપાળ કરે એ રીતે તે વાર્તાને લડાવે, રમાડે, રસાવે… વાર્તાની બરાબર માવજત કરે. હાથમાંની રેત સરકે એમ વાર્તા એની પાસેથી છટકી નથી. નાજુક સોના સાથે ઘડામણનું કામ કરનારો આ માણસ એટલી ઝીણી નજરે જૂએ છે કે ભવિષ્યમાં કદાચ ગુજરાતી સાહિત્યને એનો નિર્મલ વર્મા પણ મળી જાય. કારણ કે અંતતો ગત્વા તેની નીક નિર્મલ વર્માની છે. વિનેશ અંતાણી નિર્મલ વર્માથી પ્રભાવિત અને અજય વિનેશ અંતાણીથી. સાગર શાહ સરસ વાત કરે કે સ્વતંત્ર છાપથી નબળું સર્જન કરવા કરતા કોઈ મહાન લેખકની છાયાંમાં ખરું સર્જન કરવું સારું.

 

જો કે હું વગાડીને કહું કે અજયની પોતાની સર્જન આભા છે. ઘણીવાર જ ઝીણું કાતવાની આ એમની રીત જ તેની વાર્તાને ક્ષુલ્લકતામાં સરાવી દે એ વાત અલગ છે. ભાતીગળતા સાથે વૈશ્વિક અપિલ આપી શકનારો સર્જક છે.

 

એની અઢારેય વાર્તા મેં પહેલા જ વાંચેલી છે પણ… અગ્નિકન્યા, ગળામાં એટવાયેલી તરસ, રેતીનો માણસ, સોનેરી પાણી વાળું સરોવર, તરસ, અને રેતનદી અને જંગલ એની માસ્ટરપીસ છે. એમાંય સોનેરી પાણી વાળું સરોવર અને રેતનદી અને જંગલ આ બે વાર્તા માટે તો લાખો સલામ છે સોનીજીને.
સોનેરી પાણીવાળું સરોવર અને રેતનદી અને જંગલ આ બન્ને વાર્તાઓ પર બહુ ઓછા લોકોનું ધ્યાન ગયું છે આ વાર્તાઓને હું ખત્રી કે સુ.જો.ની શૈલી સાથે સરખાવીને અજયની સર્જકતાને નાપવા નથી માંગતો પણ આ બે વાર્તા થકી સોનીજી એક નવો અવાજ બને છે ગુજરાતી વાર્તા સાહિત્યનો.

 

આ વાર્તાઓની ભાષાશૈલી, આ વાર્તાઓની રસાળતા, આ વાર્તાઓનું વાર્તાત્વ આપણને મોહમાં પમાડનારું છે અને છતાં તમે તેમાં સરી નથી જતાં તમે તે વાર્તાના સર્જક બની જાઓ છો. અને મારી દૃષ્ટિએ સર્જકનો વિજય એમાં છે કે ભાવક વાચતા વાચતા એની વાર્તાનો સર્જક બની જાય. વાચક વાર્તામાં સર્જકીય ઢબે યથેચ્છ વિહાર કરી શકે.

અનેક માનસિક તુમૂલ યુદ્ધો, કામનું ભારણ, વ્યસ્તતા અને વિચારવાયુઓની વચ્ચે આ રિવ્યુ લખવા માટે સમય કાઢ્યો ત્યારે મને રણની રેતીના વંટોળ વચ્ચેથી ઊંટ લઈને પસાર થતાં જે તકલીફ પડે એવો અહેસાસ થયો.

 

દૂર દૂર સૂસવાટા વાય છે. રેતી હવામાં લહેરાતી, મંજીલ કાંપતી કાંપતી અને વંટોળમાં રેતીનો માણસ સર્જતી દિવના દરિયા કિનારે પહોંચી ત્યારે સ્હેજ ટહૂકો કરીને દરિયાને પૂછ્યું. શબ્દોની આ શી કમાલ, સોનીજી? અને દરિયો નીરાંતે મોજાં લહેરાવતો મસ્ત બનતો તે રીતેને તેના કિનારે પથરાવા માટે મોજાઓ વિખેરે છે. અક્ષરો બધા રેતીના કણની જેમ સળવળતા સળવળતા દરિયા કિનારે પોતાનું વહાણ લંગારે છે અને હવે દરિયો રેતીને અને રેતી દરિયાને વાર્તાઓ કહે છે. ચાલો એ સાંભળીએ… કાન માંડો જૂઓ એક કાન કચ્છ તરફ માંડજો અને એક કાન દિવ તરફ…

 

અજય અને રામ(રાજા રામ મોરી) મને મારા સમકાલીન કરતા મારા પૂર્વગામી વધારે લાગ્યા છે. ( મારા શિક્ષકભાઈઓ, બહેનો, શાળા કક્ષાએ બાળકોને મળેલું વાંચનનું વાતાવરણ સર્જકતામાં કેટલું ઉપયોગી થાય છે તે સમજવા માટે પણ આ બે નમૂના પૂર્તા છે. ) એટલે અજયજી સોનીજી વધે તમારી નામના એ જ અમારી કામના… જય હો…

 

રેતીના નઈ તમે સાચા સોનાના માણસ છો ગુજરાતી વાર્તા સાહિત્ય માટે.

Posted in આંખના ઈશારે.... | Leave a comment

ફિનલેન્ડની યાદો સાથે…

ફિનલેન્ડની યાદો સાથે…


આકાશવાણીના રોકોર્ડિંગ માટે મારે રાજકોટ જવાનું થયું અને રાજકોટમાં મંદારભાઈ સાથે કેટકેટલી વાતો ભેગી થયેલી, તેથી અમે રૂબરૂ મળવાનું નક્કી કર્યું. બી..નચિકેતા પ્રકલ્પની વેબસાઈડ તેમણે ડેવલપ કરી છે. ઉપરાંત એક ભાઈ, મિત્ર અને લાગણીશીલ વ્યક્તિ.. 

રાતે અમે જમીને બેઠ્યા એટલે આડાઅવળી વાતો ચાલી રહી હતી. તેમાં આજના શિક્ષણની વાત નીકળી અને વળી વિદેશની વાત નીકળી એટલે મેં કહ્યું કે ફિનલેન્ડનું શિક્ષણ જબરદસ્ત છે એમ કહે છે બધા.. તરત તેમણે કહ્યું કે હું 2008માં ફિનલેન્ડ જઈ આવ્યો છું... બસ, પછી શું હોય. રાતના 3 વાગ્યા સુધી અમે ચર્ચાઓ કરી મેં કેટલુંક જાણ્યું, તેણે કેટલુંક જણાવ્યું...
ફિનલેન્ડ તરફ આકર્ષણ થાય તેવો તેનો પ્રવાસ અને તેના પ્રવાસમાંથી મને ગમતી બાબતોના પ્રશ્નોના જવાબો આપ્યા. તેની કેટલીક ચર્ચા અહીં મુકવાનો વિચાર  એટલે આવ્યો કે તે ઘણાંને કામ લાગે તેવો છે. ઘણું કરીને એ લોકો જે અહીં થી તહીં ભટકે છે વિદેશોમાં પણ જોવાજેવું રહી જતું હોય છે. વળી, આ ચર્ચામાં શિક્ષણ, નીતિ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ત્યાંના રસ્તા, ત્યાંનું અર્થતંત્ર, ત્યાંનું શિક્ષણ, વાલી, જાગૃત નાગરિક, સ્વયંશિસ્ત, વાહનવ્યવહાર વગેરે વિશે અદ્દભૂત વાતો એમણે કરી છે તેની માત્ર ઝલક જ ચર્ચાઈ... આ ચર્ચા મને જે યાદ રહી એ રીતે વર્ણવું. 

- મંદારભાઈ જાય છે ત્યારે ત્યાં વરસાદ હોય છે એટલે વિમાન થોડો સમય આકાશમાં વિહાર કરે છે અને એ રીતે તેને ફિનલેન્ડનું નગર તેણે નીહાળ્યું અને તે નગરની વ્યવસ્થા જ આપણને આકર્ષિત કરતી હોય છે. 

- તે પહોંચ્યા અને વરસાદ બંધ રહી ગયો તો તેના રસ્તા પણ પંદર મીનીટમાં કોરા થઈ ગયા કારણ કે રસ્તાની સંરચના જ એવી બનાવાઈ છે કે લાંબો સમય તેના પર પાણી ન ટકે

- બરફનો વરસાદ પડે એટલે બરફ જામી જાય રસ્તા ઉપર. તેના માટે તેનું તંત્ર કેટલું જાગૃત છે તે મંદારભાઈને જોવા મળ્યું કે આઠ વાગે લોકો બધા કામે લાગે એ પહેલા બરફ હટાવવા વાળાઓને સવારે ચાર વાગ્યાના કામે લગાડી દીધા હતા અને સવાર પડતા સુધીમાં તો બધો બરફ સાફ અને ઝરણા વાટે ત્યાં સરોવરો જાજા છે એટલે તેમાં વહી ગયો. 

- ત્યાં રસ્તા પર ક્યાંય ટ્રાફિક પોલીસ કે બીજી પોલીસ પણ રસ્તા પર ક્યાંય જોવા ન મળે. પ્રજામાં એટલું સ્વયંશિસ્ત છે. ત્યાં ડ્રામ ચાલે છે. ડ્રામ આવતી હોય એટલે વ્યક્તિ ઉભા રહી જાય ડ્રામ થોડી દૂર ચાલી જાય પછી જ બધા વાહનો, વ્યક્તિઓ આગળ ચાલે. 

- કોઈ ચાલનાર વ્યક્તિ ઝિબ્રાક્રોસિંગ પર હોય તો ફૂલ સ્પિડમાં આવનાર વાહન ચાલક પણ બ્રેક મારી દે અને ચાલનારાને ઈસારો કરી રસ્તો ક્રોસ કરી લેવાનું કહે. તે વ્યક્તિ રસ્તો ક્રોસ કરી લે પછી જ પેલાના વાહનનો સેલ્ફ લાગે. 

- ફિનલેન્ડમાં પોલીસ તો છે જ તે આપણાં સલમાનખાનના બાંઉસર જેવા એટલે કે ઊંચા અને સશક્ત. કોઈ ફાંદવાળો પોલીસવાળો જોવા ન મળે. તે બુલેટ લઈને ચક્કર લગાવા નીકળે એટલે પ્રવાસી કોઈ ચાલ્યો જતો હોય તો પૂછે કે આપને કોઈ તકલીફ, કોઈ કામ? 

- ત્યાં દરેક વ્યક્તિએ મિલેટ્રી ટ્રેનિંગ ફરજિયાત છે. જ્યારે તેનું કારણ પૂછવામાં આવ્યું તો તેણે કહ્યું કે અમારો દેશ નાનો છે. લશ્કર પણ નાનું છે અને જો યુદ્ધમાં વધારાની જરૂર પડી તો ઘર દીઠ સરકાર બે વ્યક્તિને બોલાવે ત્યારે સૌને પોતાનું સ્વરક્ષણ આવડવું જોઈએ અને બંદુક ચલાવવા આવડવું જોઈએ જેથી તે દેશની રક્ષા કરી શકે. 

- ત્યાં સ્વયંશિસ્ત જબરું છે તેના નાનામાં નાના બાળકમાં આ સંસ્કાર રૂપે રોપવામાં આવે છે. તેઓ ત્યાં ફરવા ગયા હતા. ત્યાંના એક મીત્રનો દીકરો છે. તે હજુ ખુબ નાનો હતો.  તે તેની સાથે જમવા ગયો અને બુફે હતું તો તેણે ભૂલથી પાસ્તા લઈ લીધા પછી ટેબલ પર આવીને તેનું મોઢું બગડી ગયું, મંદારભાઈએ કારણ પૂછ્યું તો કહે એ ફેકાય પણ નહીં અને પડતું પણ ન મૂકાય. તો તેનું કારણ પણ પૂછ્યું તો પેલો છોકરો કહે મમ્મી મારે... મંદારભાઈએ કહ્યું કે આ જ ફર્ક છે તમારા અને અમારામાં.

- એ જ છોકરો ઘરે જઈને પોતાના બૂટ , મોજા જાતે કાઢી અને તેના ખાનામાં ગોઠવે છે. મંદારભાઈ ફરી પૂછે છે કે તારી રીતે તું બધું કરી લે. તો તેણે કહ્યું. મારે બધું જાતે જ કરવાનું મમ્મી મદદ ન કરે. તે શીખવે. 

- ફિનલેન્ડના એ બાળકને ગીટારનો શોખ હતો. તે એક ખૂણામાં બેસીને ગીટાર વગાડતો હતો. ઘરનું કોઈ વ્યક્તિ એને ડિસ્ટર્બ કરતું ન હતું. એએનો શોખ અને તેની લગનથી તલ્લીન થઈને સંગીત શીખી રહ્યો હતો. 

- ફિનલેન્ડમાં 18 વર્ષ પહેલા અને 60 વર્ષ પછી ત્યાંના લોકોને સરકાર સાચવે છે. 

- ફિનલેન્ડમાં તમે જેટલો ટેક્સ ભરો એટલી તમને સવલતો મળે. તમે ટેક્સના જે સ્લેબમાં આવો એ સ્લેબની ફ્રી યોજનાઓનો લાભ તમને મળે. 

-તેની એક નેગેટીવ બાબત પણ છે કે ત્યાં આત્મહત્યા વધુ થાય છે. તેનું કારણ એવું છે કે  બાળક મોટો થાય એટલે તેની રીતે રહેવા લાગે, બિઝનેસ કરે તો એમાં ખોટ જાય તો માતા-પિતા તેને આર્થિક કે માનસિક સધિયારો આપવા ઉભા નથી હોતા. કોઈ ટેકો નથી હોતો. લોકો ત્યાંના લાગણી વગરના છે. પ્રોફેશનલ છે. હવે માનસિક કે આર્થિક બોઝ સહન ન કરી શકે એટલે મૃત્યુને પસંદ કરી લે. તેને લાંબાગાળાના રિલેશન નથી હોતા. 

- મેં અહીં ક્યાંય કોઈ સરખામણી નથી કરી. તુલના કરતા કરતા જ અમે વાતો કરેલી પણ મને થયું કે સૌના સારા નરસા પાસા હોય જ છે. તેનું શ્રેષ્ઠ જ આપણે લેવાનું હોય. અને આ અભ્યાસ લેખ પણ નથી પરંતું માત્ર ઝલક છે કે આ વાતો સાંભળીને મને પણ કાંઈક નવું મળ્યું તો વાંચનાર જાણનારા સૌને મળે...  એ લોકો પાસેથી સ્વયંશિસ્ત મંદારભાઈ શીખીને આવે છે તો વળી આપણા મંદારભાઈ તેમને લાગણી શીખવીને આવે છે. સંબંધોમાં ન માનનારા લોકો સાથે નાતો બાંધીને આવે છે. તે જેમના ઘરે ગયા હતા તેના પત્ની સાથે મા-દિકરાનો સંબંધ સ્થાપીને આવે છે અને ત્યાંની કંપનીના એક કર્મચારીને શીખવીને આવે છે કે તું અઠવાડિયામાં બે વાર માતા-પિતાને મળ. અને ત્રણ વર્ષ પછી પેલો કર્મચારી મંદારભાઈને મેસેજ કરે છે કે હું ખૂબ આર્થિક અને માનસિક સંકડામણમાં હોવા છતાં તે કહેલું તેમ અઠવાડિયામાં બે વાર મા-બાપને મળવાથી સંકટો સામે લડીને પાર થવાની શક્તિ મને મળી છે. 

આ બધી બાબતો તો માત્ર ટ્રેલર છે દોસ્તો, પણ પિક્ચર તો મંદારભાઈ પાસે છે. તે વ્યક્તિ ફિનલેન્ડ પર એક પુસ્તક લખી શકે એટલી વિગત તેમની પાસે છે. આશા રાખીએ કે તેઓ પુસ્તક લખે અને એક સમયે ઈઝરાયલ પાછળ પાગલ થઈને સરકારે ખેતીમાં નવા પ્રયોગો કર્યા અને સારું પરિણામ આવ્યું તેમ તંત્ર ફિનલેન્ડની વ્યવસ્થા અને ઝીરોટકા ક્રાઈમ અને ઝીરો ટકા કરપ્સન વાળા દેશની વ્યવસ્થા જોઈ અને શિક્ષણમાં વિશ્વમાં પ્રથમ પાસેથી શિક્ષણનીતિ શીખે, સમજે તેવું કાંઈક સરકારે કરવું જોઈએ. તંત્રએ એવી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ કે જે ક્ષેત્રમાં ગ્રાસરૂટમાં કંઈ પણ કોઈ સારું કરતું હોય તો તેમને આવા પ્રવાસોની તક આપવી જોઈએ જેથી કરનાર માણસ એપ્લાઈ કરી શકે. અધિકારીઓ કે નેતાઓના પ્રવાસથી કદાચ ફાયદો થતો હશે પણ આ સીધો જ ફાયદો નાના માણસને ત્યાં રૂબરૂ કરાવવાથી થઈ શકે એવું મને લાગે છે. પુસ્તકમાં હોય કે મારા જેવા અહીં બેઠા બેઠા પણ ફિનલેન્ડ વિશે જાણી શકે એવું મંદારભાઈ લખે. મંદારભાઈનો ટોન નાટ્યાત્મક છે. જો એ જ ટોનમાં તેનું પુસ્તક આવે તો તમને એમ થાય કે તમારી સામે આખું દૃશ્ય ખડું થાય. આશા રાખીએ કે એમનું પુસ્તક આવે. 
આપણે આપણી સંસ્કૃતિને સાચવીને વિદેશોમાંથી જે સારું છે તે લાવવું જોઈએ અને તો જ આપણી ગતિ સાતત્યપૂર્ણ વિકાસ તરફ જશે. આપણે ત્યાં પાયાનું કામ જ કરવાનું બાકી છે. 

આપની જાણ સારું કે અમેરિકાએ ફિનલેન્ડની શૈક્ષણિક પ્રગતિ જોઈને પોતાના શિક્ષકોને ત્યાં મોકલ્યા અને પોતાની શિક્ષણ પદ્ધતિ સુધારવા તાકીદે પગલા લીધા. અમેરિકા પરમાણુ શસ્ત્રો વાપરી જાણે છે કે નાસા જેવી સંસ્થા બનાવી જાણે છે કે દુનિયાના દાદો દેશ કહેવાય છે છતાં પોતાની શિક્ષણ પદ્ધતિ સુધારવા તે ફિનલેન્ડ જેવા ટચુકડા દેશ આગળ નમવા ગયું તેમાં તે નાનું નથી બન્યું... સોને કી ચિડિયા અમસ્તી નથી ઉડી ગઈ આપણે ભવ્ય ભૂતકાળમાં ફાંફાં મારતા રહ્યા છે. 


અસ્તુ.

તસવીરો  – મંદાર દવે

Posted in આંખના ઈશારે.... | 1 Comment