”જાઓ, પથ ઉજજ્વળ છે, તમારી સફળતા તમને શોધી રહી છે”

strength respect to strength

strength respect to strength

”જાઓ, પથ ઉજજ્વળ છે, તમારી સફળતા તમને શોધી રહી છે”

अथतो ब्रह्मजिज्ञासा।।

ભારતીય ‘તત્વ’દર્શનની અહીંથી શરૂઆત થાય છે એમ કહેનારા ખાંડ ખાય છે! ખરેખરતો અહીંથી બ્રહ્માંડના ‘તત્વ’ વિશે ભારતીય પ્રથમ પ્રશ્નનો પ્રારંભ કરે છે. તેનો અર્થ જ એવો થાય છે કે अथ – આથી કે અહીંથી ब्रह्म – બ્રહ્મ કહેવાતા તત્વ વિશે जिज्ञाषा – જાણવા લાયક વિચાર. અર્થાત અહીંથી બ્રહ્મ કહેવાતા તત્વ વિશે જાણવાના વિચારનો પ્રારંભ કરવામાં આવે છે આવો અર્થ વેદ વ્યાસે લખેલા ‘બ્રહ્મસૂત્ર’માં છે.

પ્રથમ તો બ્રહ્મ નામથી ડરી જતા લોકો માટે કહેવાનું કે બ્રહ્મ એ કોઈ ભગવાન નથી. એ નથી અને છે. જો પયગંબર સાહેબના શબ્દોમાં કહેવું હોય તો – કુન ફાયા કુન – જ્યારે કંઈ ન હતું ત્યારે તે છે અને જ્યારે કંઈ નહીં હોય ત્યારે પણ તે હશે.

આ પ્રશ્ન અધ્યાત્મવાળાનો છે – ફિલોસોફરોનો છે, તે માટે ઘણાં નવરા બેઠા છે, પણ આપણે તો ભાર આપવાનો છે જિજ્ઞાષા શબ્દમાં. કલ્પના કરો એક ઘોર જંગલ, ચારે તરફ ઝરણાઓનો અવાજ, સવારે સુરજ ઉગે છે તમે પહેલા એવા માણસ છો કે પૃથ્વી પર ઈશ્વરે માનવ સૃષ્ટિની રચના કરવાનું મન થયુંને પહેલા જ ઉપરથી પટ દઈને આવે ઠેકાણે તમને પાડ્યા. રાત પાડી ઉપર ચાંદ તારા દેખાયા. તમે એમ માનશો કે ચંદ્ર ખરેખર મહાન તત્વ હશે કારણ કે યાર જ્યારે સુરજ નથી ત્યારે ય મને પ્રકાશ આપે છે જેથી જંગલી જાનવર આવે તો મને બચવાની ખબર પડે.

રાત ઘોર કાળી કંકોળ અને સિંહની હૂક…તરત તમે ઝાડવે ચઢી ગયા અને થયું ઝાડવું મહાન તત્વ હશે કારણ કે તે ન હોય તો હું સિંહથી કેમ બચી શકાત? તમે માંડ સવાર પાડો છો પણ સવાર કેમ પડે છે તે તમને ખબર નથી. તમે જેને નિંદરનું નામ આપી દીધું હતું તે અવસ્થા તમારી થઈ ગઈ હતી. આ નિંદર કોણે આપી કે પાછા એ સ્થિતિ માંથી જાગી કેમ ગયો? નક્કી આ જે કંઈ કરાવે છે તે કોક તો છે. તમને ખૂબ તરસ લાગે છે, પાણી પીવો છો, તમને ફરી પાણી વધારે મહત્વનું લાગે છે, ભૂખ લાગે છે પાન ખાવો છો, તમને પાન મહત્વના લાગે છે. આખરે તમને થાય છે કે…બસ બહુ થયું અને તમે ચીલ્લાઈ ઉઠો છો ઝાડ, આકાશ, પાન, પાણી, પથ્થર, પર્વત બધાને જોઈનેઃ એય…તેરા સરદાર કહાં હૈ?

હાં. એ ત્રાડ, એ ત્રાડ કરનાર વ્યક્તિ જ હતો જે બોલી ઉઠ્યો, પણ લોચો એ કર્યો કે તેને ટપોરી આવડતી નહતી અને ત્યારે ગુજરાતી કે હિન્દીનું કે અંગ્રેજીનું અસ્તિત્વ ન હતું તેથી એ જે બોલ્યો તેને આપણે સંસ્કૃત કહી દીધી.

આ જિજ્ઞાષા પરાપૂર્વતી ચાલી આવી છે. આટલા વર્ષે ય કોઈ કવિ પૂછી બેઠે છે કે – શાને આ રંગ જુદાં જુદાં…. તો વળી પ્રશ્નોપનિષદનો પ્રશ્નકર્તા બોલી ઉઠે છે કે – કેટલા લોકો આ બધું ધારણ છે, આ બધું કરાવનારા દેવો કેટલા, કોણ આને પ્રકાશ આપે છે, મને કહો  કે તેમાં મુખ્ય કોણ છે?(પ્રશ્નોપનિદ – પ્ર. 2)

આવું જ અર્જુન સાથે થયું હતું. સાતમા અધ્યાયમાં ભગવાને પોતાની ખૂબ હાંકી કે હું આમ ને હું તેમ. ફલાણું મારામાંથી થયુંને ઢીકણું મેં બનાવ્યું. આખરે કહ્યું હું બ્રહ્મ છું. અને અર્જુનની ડાગળી ચસ્કી, તેણે આઠમા અધ્યાયના પહેલા જ શ્લોકમાં પૂછી લીધું કે વળી ભગવાન ચાલું થઈ જાય નામાવલી પઢવા એ પહેલા અર્જુને કીધું કે ઉભા ર્યો –

કિં તદ્બ્રહ્મ કિમધ્યાત્મં કિં કર્મ પુરુષોત્તમ।
અધિભૂતં ચ કિં પ્રોક્તમધિદૈવં કિમુચ્યતે।। (ગીતા-8-1)

અર્જુને કીધું કે ભાઈ હું તમારી પાસે અભણ માણસ છું તમે સાંદીપની પાસે ભણ્યા અમારે સરકારી પગાર ખાનારા દ્રોણ હતા. ઈ અધિદૈવ ને આધિભૌતિક ને અધ્યાત્મિક એ બધું આપણને ખબર પડે નયને (આપણે એ જાણવુંય નથી) અર્જુને પહેલો પ્રશ્ન એ કર્યો કે કિં તદ્ બ્રહ્મ? આ બધાનું મૂળ તો તમે કહી દીધું કે બ્રહ્મ છે, પણ તે છે  શું?

આપણે બ્રહ્મમાં રસ નથી પણ હું તમને જણાવું છું કે પ્રશ્નો ઊઠ્યા છે ફરીફરી. વેદ કાળે શરૂ કર્યું હતું, ઉપનિષદકારે પણ એ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો અને મહાભારતે પણ એ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. એટલે જો ‘ન્યાયદર્શન શાસ્ત્ર’ પ્રમાણે કહેવું હો તો આ પ્રશ્ન તે વિશ્વ માટે જ્ઞાનનું સાધન છે. મારા-તમારા જીવન માટે જિજ્ઞાષા તે સાધન છે. ‘ન્યાયશાસ્ત્ર’નું પહેલું સૂત્ર છે – પ્રમાણ, જ્ઞાનનું સાધન (ભારતીય દર્શન શાસ્ત્ર. ડો. સર્વપલ્લિ રાધાકૃષ્ણન ભાગ 2 – પે. 22)

તો પ્રશ્ન છે તે જ્ઞાનનું સાધન છે અને પ્રમાણ શું નિકળ્યું આમાંથી? તો ‘સાંખ્ય શાસ્ત્ર’ પાસે જાવું પડે, સાંખ્ય કહે છે શક્તિ શક્તિનું કારણ છે (ભારતીય તત્વદર્શન અ.3 પે,83) અર્થાત તમારી સામે એક પાન પડ્યું છે તે તમે જોઈ શકો છો તેવી શક્તિ તમારી આંખમાં છે અને પાંદડાનો આકાર, કલર બધું દેખાય છે તમને તે પાંદડા રૂપે દેખાય છે પાંદડાની શક્તિ છે. શિવને પહેલી વખત માતાજી પાર્વતીજી મળ્યા ત્યારે એ જ પ્રશ્ન કર્યો. શિવજી સ્ટાઈલ મારવા ગયા કે જાઓ આ કન્યાનું મારે અહીં કાંઈ કામ નથી. હિમવાન, તેને મારી સેવા માટે ન રાખો. લઈ જાઓ. ત્યારે પાર્વતીજીએ આસ્તેકથી કહ્યું કે તમે જ્ઞાન માટે તપસ્યા કરો છો તો એટલું તો વિચારો કે સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ શી ચીજ છે? (શિવપુરાણ રુ.સં.અ.13)તમારું જ્ઞાન મપાઈ જશે.

વાત એમ હતી કે પ્રશ્ન  તે સાધન છે પણ પ્રશ્ન કોઈ આધાર પર તો થાયને? તે પ્રમાણ છે. આ બેને ઓળખતા આવડી જાય એટલે જ્ઞાન થવા લાગે. પ્રશ્ન છે આ બ્રહ્મ કોણ છે? તો શું તેની પાસે પ્રમાણ ન હતું? પ્રમાણ હતું, શું તો કે સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિનો આધાર. તેમાંથી શેનો જન્મ  થયો, તો કે જિજ્ઞાષાનો. જિજ્ઞાષા શું છે? બ્રહ્મ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ.

આ આટલું બાફ્યું તેનું માનવ જીવનમાં શું કામ? તો કે –

તમારે સફળતા મેળવવી છે? હા. તો શેની સફળતા મેળવવી છે? ડોક્ટર, એન્જિનીયર, બિઝનેસમેન, બારમામાં પાસ, દુનિયામાં નામ કરવું છે એ બધું આમાંથી જે તમારું લક્ષ્ય હોય તે તમારો બ્રહ્મ. તમને ખબર નથી કે તે શું છે? કેમ છે, શા માટે છે? પ્રશ્ન કરો, પણ પ્રશ્ન કરવા માટે શું જરૂરી છે? પ્રમાણ એટલે કે આધાર. આધાર શું છે? જિજ્ઞાષા. જિજ્ઞાષા શું થવી જોઈએ કે આ ડોક્ટર છે શું, એન્જિનીયર છે શું, ક્રિકેટ છે શું,  વેપાર છે શું, દુનિયામાં નામ કરવા લોકો શું કરે છે અને આપણે શા માટે કરવું આવું? આટલા પ્રશ્નોના જવાબ તમારા લક્ષ્ય એટલે કે તમારા બ્રહ્મ માટે તમે જાણશો એટલે શું થયું તમારી તેના પ્રત્યેની જિજ્ઞાષા અને આ જિજ્ઞાષા એટલે આપણે હમણાં શું કહ્યુઃ આ જિજ્ઞાષા એટલે બ્રહ્મ સુધી એટલે કે આપણા માટે આપણા લક્ષ્ય સુધી પહોંચવાનો માર્ગ. એ તમને ખબર પડી જાશે. અને એક વાર એ ખબર પડી ગઈ પછી કોઈ બ્રહ્માર્પણમ્… કરતા રોકી શકશે નહીં. તો તમારા લક્ષ્યને બ્રહ્મ બનાવો. તેના સીવાય કંઈ સૂજવું ન જોઈએ અને પછી તેના પર તમારી જિજ્ઞાષાના પ્રશ્નોની ઝડી વર્ષાવો. જાઓ, અર્થો સ્પષ્ટ કરી રાખજો. બાપ એક જ હોય તેમ બ્રહ્મ બ્રહ્માંડનો બાપ છે, તો તે તો એક જ હોય. તો પછી આપણું લક્ષ્ય પણ એક જ હોવું જોઈએ. તમારો પથ ઉજ્જવળ છે, ભાવિ વિકાસશીલ છે હું તમારી સાથે છું. જાઓ, તમારી સફળતા તમને શોધી રહી છે.

*****

About aKshArAnANd

સામાય ધસી જઈએ, આઘાય ખસી જઈએ... હોવું ય હવે ઉત્સવ આકંઠ શ્વસી લઈએ....રેતાળ કીનારા પર હેતાળ હસી લઈએ..... મૃત્યુ, જીવન, ઉત્સવ, પ્રેમ, કોમ્પ્યુટર, દોસ્તી પુસ્તક આ બધાને મળવા માટે ધરતી પર ફરવાનું બહાનું મળે તો તે ખરેખર લિજ્જતની વાત છે.....
This entry was posted in આંખના ઈશારે..... Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s